Cephede stratejist, sınıfta matematikçi, gelecekte yol gösterici...

Bugün 10 Kasım.

Saat 09.05'te hayat duracak.

Sirenler çalacak. Bayraklar yarıya inecek. Milyonlarca insan, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hatırası önünde saygıyla eğilecek.

Peki, sonra?

Çocuklarımız sınıflarına dönecek. Matematik kitaplarını açacak. Tahtaya bir üçgen çizecekler.

Belki de o üçgenin adının matematik dilimize yerleşmesinde, biraz önce saygı duruşunda bulundukları Atatürk'ün emeği olduğunu bilmeyecekler.

İşte bugün biraz da bunu konuşalım.

Çünkü Atatürk'ü yalnızca savaş meydanlarında, Cumhuriyet'in ilanında, Meclis kürsüsünde anlatmak eksik kalıyor.

Onun bir de kitapların arasında, matematik problemlerinin başında, dilin ve bilimin geleceğini düşünürken tanımamız gereken yönü var.

Bir Cumhurbaşkanı neden geometri kitabı yazar?

Yıl 1936.

Yer, Dolmabahçe Sarayı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, devlet işleri arasında bir başka meseleyle uğraşıyor.

Geometri.

Yanlış okumadınız.

Ülkesini işgalden kurtarmış, Cumhuriyet'i kurmuş, devrimlere öncülük etmiş bir devlet adamı, öğrencilerin matematiği daha kolay öğrenebilmesi için terimler üzerinde çalışıyor.

O yıllarda geometri derslerinde kullanılan kelimelerin önemli bir bölümü Arapça ve Farsça kökenli.

Üçgen yerine müselles, açı yerine zaviye, çap yerine kutur deniliyor.

Çocuk önce kelimeyi anlamaya çalışıyor, sonra matematiği öğrenmeye.

Atatürk bu güçlüğü görüyor.

1936-1937 kışında Dolmabahçe'de kendi eliyle bir geometri kitabı hazırlıyor.

Kitap 1937 yılında, 44 sayfa olarak yayımlanıyor.

Üstelik kapağında yazarının adı bulunmuyor.

Kitabın hazırlanışına ilişkin en önemli tanıklıklardan biri, dil bilimci Agop Dilaçar'ın sonraki baskıya yazdığı ön sözde yer alıyor. Dilaçar, Atatürk'ün Fransızca geometri kitaplarını incelettiğini, çalışmanın taslağını oluşturduğunu ve eseri bizzat kaleme aldığını anlatıyor.

Kitabın amacı da ilk baskının kapağında açıkça belirtiliyor: Geometri öğrenenlere ve bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olmak.

Düşünün.

Bir devletin Cumhurbaşkanı, bir çocuğun matematiği daha iyi anlamasını devlet meselesi sayıyor.

Bana göre Atatürk'ün büyüklüğünü anlatan en çarpıcı örneklerden biri budur.

Bugün kullandığımız kelimelerde onun emeği var

Bir ilkokul öğrencisine sorun.

Üçgen nedir?

“Üç kenarı olan geometrik şekil.” diye cevap verir.

Peki, bu kelimenin matematik dilimize nasıl yerleştiğini biliyor mu?

Çoğu bilmez.

Atatürk'ün geometri çalışmasında Türkçeleştirilen terimlere bakalım.

Müselles, üçgen oldu.

Zaviye, açı.

Kutur, çap.

Nısf-ı kutur, yarıçap.

Muhit-i daire, çember.

Mümâs, teğet.

Ufki, yatay.

Amud, dikey.

Açıortay, eşkenar, ikizkenar, köşegen, oran ve orantı gibi pek çok terim de bu çalışmanın içinde yer aldı.

Burada bir ayrıntıyı özellikle belirtelim: Bu kelimelerin tamamının tarihte ilk kez Atatürk tarafından icat edildiğini söylemek doğru olmaz. Ancak onun hazırladığı kitap, Türkçe matematik terimlerinin belirlenmesi, sistemleştirilmesi ve eğitim diline yerleşmesinde tarihî bir rol oynadı.

Atatürk yalnızca kelimeleri değiştirmiyordu.

Bilginin önündeki dil engelini kaldırmaya çalışıyordu.

Çünkü bir çocuğun anlamadığı kelimelerle bilim öğrenmesini beklemek, öğrenmeyi daha baştan zorlaştırmaktı.

Bugün yapay zekâyı, yazılımı, mühendisliği, teknolojiyi konuşuyoruz.

Atatürk ise yaklaşık doksan yıl önce bilimin anlaşılır bir dille öğretilmesini düşünüyordu.

Aradaki bağı görmek gerekiyor.

Sivas'ta bir sınıf, tahtanın başında Atatürk

13 Kasım 1937.

Atatürk, Sivas Lisesinde.

Bir sınıfa giriyor.

Geometri dersi işleniyor.

Öğrencilerin karşısında yalnızca Cumhurbaşkanı yok.

Matematik terimlerini Türkçeleştirmek için emek vermiş bir eğitimci de var.

Tebeşiri eline alıyor.

Tahtaya şekiller çiziyor.

Geometri konularını anlatıyor.

Eski terimlerin yerine Türkçe karşılıkların kullanılmasını istiyor.

Bu olay, dönemin tanıklıklarına ve tarihî fotoğraflara da yansımış durumda.

Şimdi düşünelim.

Bir Cumhurbaşkanı, okul ziyaretinde öğrencilerin önünde matematik anlatıyor.

Çünkü eğitim onun gözünde yalnızca öğretmenlerin değil, devletin de sorumluluğu.

Bugün okullarımızda bu fotoğrafı gösterirken yalnızca tarihini mi anlatıyoruz?

Yoksa o fotoğrafın arkasındaki düşünceyi de çocuklarımıza öğretiyor muyuz?

Savaş meydanındaki zekâ ile matematik masası arasındaki bağ

Atatürk'ün askerî dehası çok konuşulur.

Çanakkale.

Sakarya.

Büyük Taarruz.

Elbette konuşulmalı.

Fakat askerî stratejisini yalnızca cesaretle açıklamak yeterli değildir.

Harita okumak, araziyi değerlendirmek, birliklerin hareketini planlamak, zamanı doğru kullanmak, ihtimalleri hesaplamak...

Bunların hepsi analitik düşünce gerektirir.

Atatürk'ün matematiğe ilgisiyle askerî planlama anlayışı arasında düşünsel bir yakınlık vardır.

Ama onun askerî başarılarını tek başına matematik bilgisine bağlamak da tarihî gerçekliği basitleştirmek olur.

Asıl mesele, sorunları çözme biçimidir.

Sakarya Meydan Muharebesi'nde savunma anlayışını geniş bir coğrafyaya yayması, Büyük Taarruz'da hazırlık, gizlilik, kuvvetlerin yoğunlaştırılması ve zamanlama unsurlarını birlikte değerlendirmesi, onun stratejik düşünme yeteneğinin örnekleridir.

Atatürk savaş meydanında yalnızca karşısındaki orduyu görmüyordu.

Araziyi, zamanı, lojistiği, askerî gücü ve siyasi sonucu birlikte değerlendiriyordu.

Bu nedenle onu yalnızca başarılı bir komutan olarak değil, güçlü bir stratejik aklın sahibi olarak da incelemek gerekir.

Atatürk'ün kitaplığında yalnızca Nutuk yok

Çocuklarımıza Atatürk'ün yazdığı kitapları sorun.

Büyük ihtimalle ilk cevap Nutuk olacaktır.

Doğru.

Ama eksik.

Atatürk'ün askerlikten yurttaşlık bilgisine, tarihten geometriye uzanan eserleri var.

Takımın Muharebe Talimi.

Askerî eğitim üzerine Almancadan çevirdiği bir eser.

Cumalı Ordugâhı.

1909 yılında askerî manevralar ve süvari birliklerinin eğitimi üzerine hazırladığı çalışma.

Taktik Tatbikat Gezisi.

Askerî problemlerin arazi üzerinde değerlendirilmesine ilişkin bir eser.

Zabit ve Kumandan ile Hasbihal.

1914 yılında kaleme aldığı, subayların sorumluluklarını, inisiyatifini, liderlik özelliklerini ve ordunun meselelerini ele aldığı çalışma.

Nutuk.

1919'dan Cumhuriyet'in kuruluşuna ve sonraki gelişmelere uzanan tarihî sürecin, belgelerle ve siyasi değerlendirmelerle anlatıldığı temel eser.

Medeni Bilgiler.

Afet İnan'ın hazırladığı yurttaşlık bilgisi çalışmasına Atatürk'ün önemli katkılarının bulunduğu, vatandaşlık, devlet ve toplum ilişkilerinin ele alındığı eser.

Ve Geometri.

Bilim dilini sadeleştirmeye yönelik çalışması.

Bu eserlerin her biri, Atatürk'ün düşünce dünyasının farklı bir yönünü gösteriyor.

Askerî disiplin.

Liderlik.

Tarih bilinci.

Vatandaşlık.

Bilim.

Eğitim.

Bir insanın yalnızca cephede değil, düşünce dünyasında da nasıl mücadele verdiğini anlamak isteyen gençlerin bu kitaplarla tanışması gerekir.

Bir milletin geleceğini yalnızca ordular belirlemez

Atatürk'ün bıraktığı en büyük eser kuşkusuz Türkiye Cumhuriyeti'dir.

Ama Cumhuriyet yalnızca bir yönetim biçiminin ilanı değildir.

23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla millî iradenin kurumsallaşması, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanı, eğitim birliğinin sağlanması, hukuk düzeninin dönüştürülmesi, kadınların siyasal haklarının genişletilmesi ve üniversite reformu, aynı büyük dönüşümün parçalarıdır.

Bu reformların hepsini tek bir kişiye mal etmek doğru olmaz. Büyük dönüşümlerde milletin, Meclisin, eğitimcilerin, askerlerin ve toplumun farklı kesimlerinin emeği vardır.

Ancak Atatürk'ün bu dönüşüme verdiği yön ve ortaya koyduğu liderlik tarihî bir gerçektir.

Onun farkı, askerî zaferin ardından nasıl bir ülke kurulacağını da düşünmesiydi.

Savaşı kazanmak başka şeydir.

Kazandığınız ülkede hukuku, eğitimi, bilimi ve kurumları geliştirmek başka.

Atatürk ikincisinin de peşindeydi.

Çocuklarımıza Atatürk'ün düşünmeyi öğreten yönünü anlatalım

Bir çocuğun Atatürk'ü sevmesi kıymetlidir.

Ama Atatürk'ü anlaması daha da kıymetlidir.

Çocuklarımız onun hangi savaşları kazandığını öğrensin.

Cumhuriyet'i nasıl kurduğunu bilsin.

Fakat bununla yetinmeyelim.

Neden bu kadar kitap okuduğunu da öğrensin.

Neden askerî eğitim üzerine eserler yazdığını bilsin.

Neden Türkçenin bilim dili olarak gelişmesine önem verdiğini kavrasın.

Bir Cumhurbaşkanının neden geometri kitabı yazdığını merak etsin.

Çünkü Atatürk'ün gençlere bıraktığı miras yalnızca geçmişin başarıları değildir.

Akla, bilime, araştırmaya, eleştirel düşünceye ve sorumluluk almaya verdiği önem de bu mirasın parçasıdır.

Bugün bir öğrencinin matematikte yeni bir çözüm bulması, bir gencin bilimsel araştırma yapması, bir öğretmenin çocuklara sorgulamayı öğretmesi, bu mirası yaşatmanın somut yollarıdır.

Saat 09.05'ten sonrası

Bugün yine Anıtkabir'e çiçekler bırakılacak.

Yurdun dört bir yanında anma törenleri yapılacak.

Atatürk'ün fotoğrafları önünde saygıyla durulacak.

Hepsi anlamlı.

Ancak ben bu 10 Kasım'da başka bir şey daha görmek isterdim.

Bir öğretmen sınıfa girsin.

Tahtaya bir üçgen çizsin.

Öğrencilerine sorsun:

“Çocuklar, bu şekle neden üçgen diyoruz? Bu kelimenin matematik dilimize yerleşmesinde Atatürk'ün emeği olduğunu biliyor musunuz?”

Ardından 1937'de yayımlanan Geometri kitabını göstersin.

İşte o zaman çocuklar, Atatürk'ün yalnızca bir tarih kitabının sayfalarında yaşamadığını anlayacaktır.

Onun düşüncesinin kullandıkları kelimelerde, okudukları kitaplarda, öğrendikleri bilimde de iz bıraktığını görecektir.

Atatürk'ü anmak, onu yalnızca geçmişte aramak değildir.

Bıraktığı eserleri anlamak, eksikleri görmek, daha iyisini yapmak ve geleceğe yeni eserler bırakmaktır.

Bugün saat 09.05'te saygı duruşunda bulunacağız.

Peki, saat 09.06'da ne yapacağız?

Bence 10 Kasım'ın asıl sorusu budur.

Çünkü Atatürk'ü gerçekten anlamak isteyen bir millet, yalnızca onun önünde saygıyla durmaz.

Onun açtığı yolda düşünür, araştırır, üretir ve ilerler.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü, aramızdan ayrılışının 88'inci yılında saygı, minnet ve rahmetle anıyorum.

Ve gençlere bir önerim var:

Atatürk'ün yalnızca fotoğraflarına bakmayın. Kitaplarını da açın.

Orada, belki de bugüne kadar yeterince tanımadığınız bir Atatürk'le karşılaşacaksınız.