Ankara'nın bu müzesi neden üç kez açıldı? 1928, 1930 ve 1956'nın hikâyesi

Ankara'nın Altındağ ilçesindeki Namazgâh Tepesi üzerinde bulunan Etnografya Müzesi, Cumhuriyet'in ilk yıllarından günümüze uzanan tarihinin üç farklı açılış yılıyla öne çıkıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarında 1928, 1930 ve 1956 tarihlerine yer verilmesi ilk bakışta bir çelişki izlenimi oluştursa da bu yıllar müzenin geçirdiği farklı dönemleri anlatıyor. Ancak 1956 yılındaki yeniden açılışın tam tarihi konusunda resmî kaynaklar arasında dikkat çekici farklılıklar bulunuyor.

Bakanlığın tarihçesine göre 1928, Afgan Kralı Amanullah Han'ın müzeyi ziyaret ettiği ve ilk açılış olarak kabul edilen yıl. 1930, müzenin halka açıldığı tarih. 1956 ise Atatürk'ün naaşının Anıtkabir'e nakledilmesinin ardından binanın yeniden müzecilik faaliyetlerine döndüğü yılı ifade ediyor.

CUMHURİYET'İN İLK MÜZE BİNASININ TEMELİ 1925'TE ATILDI

Ankara Etnografya Müzesi'nin kuruluş süreci Cumhuriyet'in ilk yıllarına dayanıyor. Anadolu'nun geleneksel yaşamına, sanatına ve kültürel mirasına ilişkin eserlerin korunması amacıyla 1924 yılında çalışmalar başlatıldı.

Dönemin Millî Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi Tanrıöver'in girişimiyle Macar Türkolog Gyula Mészáros'un görüşlerine başvuruldu. Ardından müzede sergilenecek eserlerin toplanması için komisyonlar oluşturuldu.

Müzenin mimari projesi Arif Hikmet Koyunoğlu tarafından hazırlandı. Namazgâh Tepesi'ndeki yapının temeli 25 Eylül 1925 tarihinde atıldı.

Cumhuriyet döneminin müze olarak planlanıp inşa edilen ilk yapısı kabul edilen binanın inşaatı tamamlandıktan sonra Hamit Zübeyir Koşay, 1 Haziran 1927'de müze müdürlüğüne atandı. Bu tarih, müzenin kurumsal kuruluş tarihi olarak da kabul ediliyor.

1928: AFGAN KRALI'NIN ZİYARETİ İLK AÇILIŞ SAYILDI

Müzenin tarihçesindeki ilk önemli yıl 1928 oldu. Atatürk, 15 Nisan 1928 tarihinde müzeyi ziyaret ederek çalışmalar hakkında bilgi aldı.

Afganistan Kralı Amanullah Han'ın Türkiye'ye yapacağı resmî ziyaret nedeniyle müzenin hazırlanması için çalışmalar hızlandırıldı.

Kültür ve Turizm Bakanlığının tarihçesine göre Amanullah Han, 27 Mayıs 1928'de müzeyi ziyaret etti. Bu ziyaret, Ankara Etnografya Müzesi'nin ilk açılış tarihi olarak kabul edildi.

Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. 1928'de gerçekleşen ziyaret, müzenin bütün vatandaşlara düzenli olarak hizmet vermeye başladığı tarih değildi. İlk açılış olarak kabul edilen bu diplomatik ziyaretten sonra müzenin halkın kullanımına açılması için yaklaşık iki yıl daha geçmesi gerekti.

1930: ETNOGRAFYA MÜZESİ HALKA AÇILDI

Ankara Etnografya Müzesi, 18 Temmuz 1930 tarihinde halkın ziyaretine açıldı. Böylece Anadolu'nun farklı bölgelerinden toplanan kültür ve sanat eserleri, Cumhuriyet'in başkentinde oluşturulan müze binasında ziyaretçilerle buluştu.

Müzede geleneksel kıyafetler, halı ve kilimler, ahşap eserler, el yazmaları, çini ve maden işçiliği örnekleri gibi Anadolu kültürünü yansıtan koleksiyonlar yer aldı.

Dolayısıyla müzenin açılış yılı olarak 1930'un belirtilmesi yanlış değil. Bu tarih, 1928'deki ilk açılış kabul edilen ziyaretten farklı olarak halkın ziyaretine açılışı ifade ediyor.

1938'DEN 1953'E KADAR ATATÜRK'ÜN GEÇİCİ KABRİ OLDU

Ankara Etnografya Müzesi'nin tarihinde en önemli değişimlerden biri 1938 yılında yaşandı.

10 Kasım 1938'de Atatürk'ün vefatının ardından Anıtkabir tamamlanıncaya kadar naaşının muhafaza edileceği geçici kabir olarak Etnografya Müzesi seçildi.

Atatürk'ün naaşı, İstanbul'dan Ankara'ya getirildikten sonra 21 Kasım 1938 tarihinde Etnografya Müzesi'ne nakledildi.

Müzenin iç avlusundaki havuz başka bir alana taşındı ve geçici kabir düzenlemesi yapıldı. Atatürk Ansiklopedisi'ne göre 31 Mart 1939 tarihinde naaşın bulunduğu tabut, giriş salonunda hazırlanan geçici kabre yerleştirildi.

Bu alan, 10 Kasım 1953'e kadar yaklaşık 15 yıl boyunca Atatürk'ün geçici kabri olarak kullanıldı.

Bu dönemde müze, devlet başkanları, diplomatlar ve vatandaşların Atatürk'ü anmak için ziyaret ettiği tarihî bir mekâna dönüştü. Genel müze ziyaretleri durdurulurken özel izinlerle bazı bilimsel inceleme çalışmalarının sürdürüldüğü de Atatürk Ansiklopedisi'nde aktarılıyor.

1956: ETNOGRAFYA MÜZESİ YENİDEN ZİYARETE AÇILDI

Atatürk'ün naaşının 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledilmesinin ardından Etnografya Müzesi'nin yeniden düzenlenmesi gündeme geldi.

Geçici kabir olarak kullanılan bölüm, Atatürk'ün anısını yaşatacak sembolik bir alan olarak korundu. Diğer salonlarda ise müzecilik faaliyetlerinin yeniden başlayabilmesi amacıyla çalışmalar gerçekleştirildi.

Kültür ve Turizm Bakanlığının kaynakları, müzenin 1956 yılında yeniden ziyaretçilere açıldığını doğruluyor.

Ancak tam gün ve ay konusunda kaynaklar farklı bilgiler sunuyor. Ankara İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 18 Mayıs 1956 tarihini verirken Atatürk Ansiklopedisi açılışı 6-14 Ekim 1956 tarihlerindeki müzeler haftasıyla ilişkilendiriyor. Bakanlığın Kırşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfasında ise 6-14 Kasım 1956 tarihleri bulunuyor.

Bu nedenle müzenin 1956 yılında yeniden açıldığı doğrulanabilse de yeniden açılışın kesin gün ve ayını belirlemek için dönemin tören belgeleri ve gazete arşivlerinin karşılaştırılması gerekiyor.

1956'DA ULUSLARARASI MÜZELER GÜNÜ VAR MIYDI?

Resmî kaynaklardaki farklılık yalnızca yeniden açılışın tarihiyle sınırlı değil. Ankara İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün internet sitesinde 18 Mayıs 1956 tarihinden Uluslararası Müzeler Günü olarak söz ediliyor.

Oysa Uluslararası Müzeler Konseyinin (ICOM) tarihçesine göre 18 Mayıs'ın Uluslararası Müzeler Günü olarak düzenlenmesi kararı 1977 yılında alındı ve uygulamanın 1978'den itibaren gerçekleştirilmesi öngörüldü.

Dolayısıyla 1956'daki bir açılışın bugünkü anlamıyla Uluslararası Müzeler Günü kapsamında gerçekleştirildiğini söylemek tarihsel açıdan doğru değil. Bu durum, açılış tarihinin mutlaka yanlış olduğunu kanıtlamıyor ancak resmî tarihçe metinlerindeki gerekçenin yeniden incelenmesini gerektiriyor.

ANKARA ETNOGRAFYA MÜZESİ'NDE BUGÜN NELER VAR?

Ankara Etnografya Müzesi, günümüzde dokuzu kalıcı ve biri geçici olmak üzere toplam 10 sergi salonuyla hizmet veriyor.

Bu salonlarda Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerinden kalan ahşap eserler, tarihî silahlar, el yazmaları, halı ve kilimler, çiniler, geleneksel kıyafetler ve günlük yaşam eşyaları bulunuyor.

Atatürk'ün naaşının bir dönem muhafaza edildiği bölüm ise müzenin tarihsel kimliğini yaşatan alanlardan biri olarak korunuyor.

Müzenin girişindeki atlı Atatürk heykeli de yapının önemli unsurları arasında. İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica tarafından yapılan heykel 4 Kasım 1927'de açıldı.

Namazgâh Tepesi'ndeki bina, yalnızca Anadolu'nun etnografik mirasını sergileyen bir müze değil, aynı zamanda Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki kültür politikalarının ve Atatürk'ün geçici kabir döneminin izlerini taşıyan tarihî bir yapı olma özelliğini sürdürüyor.

ÜÇ FARKLI TARİH, ÜÇ FARKLI DÖNEM

Ankara Etnografya Müzesi'nin 1928, 1930 ve 1956 tarihlerine sahip olması, birbirinden farklı üç kuruluş yılı bulunduğu anlamına gelmiyor.

1928, Afgan Kralı Amanullah Han'ın ziyaretiyle ilişkilendirilen ilk açılışı; 1930, müzenin halka açılmasını; 1956 ise Atatürk'ün geçici kabri olarak kullanıldığı dönemin ardından yeniden müzecilik faaliyetlerine başlamasını ifade ediyor.

Buna karşılık 1956'daki açılışın kesin günü, resmî ve akademik kaynaklar arasında yeniden doğrulanması gereken bir tarih ayrıntısı olarak duruyor. Müzenin geçmişindeki bu farklı kayıtlar, tarihî kurumların arşiv bilgilerinin karşılaştırılarak kamuoyuna sunulmasının önemini de gösteriyor.