KARDEMİR’in yüksek fırınlarına neden kadın isimleri verildi?
Karabük’te 1937’de atılan temel, Türkiye’nin ağır sanayi hamlesinin simgelerinden birine dönüştü. Fatma ve Zeynep isimli yüksek fırınlardan kralların ziyaretlerine uzanan hikâye, fabrikanın geçmişine ışık tutuyor.
1937’de temeli atılan Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları, yokluklar içinde yükselerek Türkiye’nin ağır sanayi hamlesinin simgesine dönüştü. İlk olarak Fatma isimli yüksek fırın üretime başladı. Sonrasında Zeynep adını taşıyan ikinci yüksek fırın bir daha sönmemek üzere ateşlendi. 1962 yılında ise üçüncü yüksek fırın devreye girdi. Bugün Karabük denildiğinde akla yüksek fırınlar, kızgın metal, demir yolları ve çelik üretimi geliyor.
Genç Türkiye Cumhuriyeti, ekonomik bağımsızlığını güçlendirmek için kendi demirini ve çeliğini üretmeyi hedefledi. Demir yoluna ve Zonguldak kömür havzasına yakınlığı, ulaşım imkânları ve vadinin konumu, Karabük’ü ağır sanayi yatırımı için öne çıkardı. Fabrikanın temeli 1937’de dönemin Başbakanı İsmet İnönü’nün katıldığı törenle atıldı. Törende İktisat Vekili Celal Bayar, Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Aras, İngiltere’nin Ankara Büyükelçisi Sir Percy Loraine ve diğer devlet temsilcileri de yer aldı. İngiliz H. A. Brassert firmasıyla yürütülen çalışmalar kapsamında fabrika inşaatı başladı. Makinelerin kurulması, üretim hatlarının hazırlanması ve ağır sanayi altyapısının oluşturulması, sınırlı imkânlarla yürütülen büyük bir seferberliğe dönüştü.
1937’DE TEMEL ATILDI, 1939’DA İLK HAM DEMİR ELDE EDİLDİ
İnşaatın başlamasından iki yıl sonra, 9 Eylül 1939’da 1 No.lu Yüksek Fırın ateşlendi. Ertesi gün ilk Türk ham demiri elde edildi. Böylece Cumhuriyet’in kendi demirini üretme hedefi somut bir başarıya dönüştü. Fırını Fatma Yazıcı isimli kız çocuğunun ateşlemesi nedeniyle yüksek fırına “Fatma” adı verildi. Bu isim, Karabük ve Türk sanayi tarihinde üretimin ve yeni bir başlangıcın simgesi oldu.
Fabrikanın üretim zinciri de aşama aşama kuruldu. 1937’de kok fabrikalarının inşası başladı. 1938’de yan ürün tesisleri ve çelikhane için çalışmalar yürütüldü. Çelikhane 1940’ta faaliyete geçti. Yüksek fırınlarda elde edilen ham demir, burada çeliğe dönüştürülürken haddehanelerde farklı ürünler hâlinde şekillendiriliyordu.
ZEYNEP’TEN SONRA ÜÇÜNCÜ YÜKSEK FIRIN DEVREYE GİRDİ
Fabrikanın büyümesiyle ikinci yüksek fırın da üretime hazırlandı. Tamamen Türk teknisyen ve işçileri tarafından hazırlanan 2 No.lu Yüksek Fırın, 1950 yılında yüksek fırın şefinin kızı Zeynep tarafından ateşlendi ve 8 Ocak’ta ilk normal dökümünü gerçekleştirdi. İlk fırının Fatma, ikincisinin Zeynep adını taşıması, Karabük tarihinde özel bir yer edindi. Bu isimler, bazı ailelere yeni doğan çocuklarına ad verirken ilham kaynağı oldu. Cevheri işleyerek yeni bir ürüne dönüştüren yüksek fırınlar, üretimin ve yeniden doğuşun sembolleri olarak görüldü. Üretim kapasitesini artırma çalışmaları devam etti. 3 No.lu Yüksek Fırın, 1962’de işletmeye alındı. Böylece Karabük’ün ağır sanayi altyapısı daha da güçlendi.
FABRİKAYI KRALLAR VE ŞAHLAR ZİYARET ETTİ
Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları, üretim kapasitesiyle yabancı devlet adamlarının da ilgisini çekti. Fabrika, Türkiye’nin sanayileşme hamlesini yerinde görmek isteyen önemli konukları ağırladı. Irak Kralı II. Faysal, 1955’te fabrikayı ziyaret etti. Afganistan Kralı Zahir Şah, 1956’da Karabük’e gelen devlet adamları arasındaydı. Aynı yıl, 20 Mayıs’ta İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi ve eşi Süreyya da fabrikayı ziyaret etti. Japonya’nın Ankara Büyükelçisi Takajiro Ina’nın 6 Ekim 1959’daki ziyareti de fabrikanın tarihsel kayıtlarında yer aldı.
Bu ziyaretler, Karabük’ün yalnızca bölgesel bir sanayi tesisi olmadığını, Türkiye’nin ekonomik kalkınma hedeflerini temsil eden önemli bir merkez hâline geldiğini gösteriyordu. Yüksek fırınlar ve üretim hatları, ülkenin kendi sanayi gücünü oluşturma iradesinin somut göstergeleriydi.
KARABÜK ÇELİĞİ DEV FABRİKA VE TESİSLERDE KULLANILDI
Karabük Demir ve Çelik Fabrikalarının ülke sanayisindeki önemini gösteren en somut örneklerden biri, burada üretilen demir ve çeliğin farklı sektörlerdeki yatırımlarda kullanılması oldu. Demir yollarından köprülere, enerji tesislerinden tersanelere kadar pek çok alanda demir ve çeliğe ihtiyaç duyuluyordu. Karabük’te gelişen üretim altyapısı, o yıllarda Türkiye’nin bu ihtiyacının karşılanmasında da rol oynadı.
Fabrikada üretilen çelikle ilişkilendirilen projeler arasında Afşin-Elbistan Termik Santrali, Arifiye-Gebze Demir Yolu Köprüsü, Karakaya Barajı ve Fırat Demir Yolu Köprüsü bulunurken Pendik Tersanesi’ndeki 300 tonluk portal vinç de öne çıkan çalışmalar arasında yer aldı. Sanayi ve kamu altyapısına yönelik diğer projeler arasında İzmit Sümerbank Boru Fabrikası, Emniyet Genel Müdürlüğü, Ankara Polis Koleji Spor Salonu, Harita Genel Müdürlüğü ve Güvercinlik Uçak Hangarı da bulunuyor. Petkim Aliağa tesislerindeki A ve B bacalarının gövde montajı ile TRT Ağrı Radyo ve TRT Ankara anten direkleri de fabrikanın üretim ve mühendislik faaliyetleriyle ilişkilendirilen işler arasında yer alıyor.
