Ulus’tan Kızılay’a edebiyat rotası: Hangi yazar hangi mekânda oturuyordu?

Bugün Ulus’tan başlayıp Atatürk Bulvarı boyunca Kızılay’a yürüyen biri, farkında olmadan Ankara edebiyat tarihinin en yoğun güzergâhlarından birini takip ediyor. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde edebiyat çevreleri ağırlıklı olarak Ulus’taki pastane ve lokantalarda buluşurken, şehrin gelişmesiyle birlikte bu hareketlilik Yenişehir ve Kızılay’a doğru kaydı.

Bu rota üzerinde bazı masalar neredeyse belirli yazarlarla özdeşleşti. Karpiç’te Aka Gündüz ve Nurettin Artam’ın yuvarlak masası, Özen’de Nurullah Ataç’ın alışılmış yeri, Kutlu’da şiir toplantıları ve Piknik’te 1950 kuşağı yazarlarının buluşmaları Ankara’nın edebî hafızasına girdi.

İLK DURAK KARPİÇ: AKA GÜNDÜZ'ÜN YUVARLAK MASASI

Rotanın Ulus’taki güçlü başlangıç noktalarından biri Karpiç Lokantası.

Karpiç, ilk döneminde Taşhan’da faaliyet gösterdi; 1930’ların başında Şehir Bahçesi çevresindeki yeni yerine geçti. Resmî adı bir dönem Şehir Lokantası olsa da mekân Ankara hafızasına işletmecisi Georges Karpovitch’ten gelen “Karpiç” adıyla yerleşti.

Gazeteci ve yazar Çetin Altan’ın aktardığına göre lokantanın Amerikan barındaki yuvarlak masanın iki değişmez ismi Aka Gündüz ve Nurettin Artamdı. Masa kış aylarında salonun bir köşesinde duruyor, havalar ısındığında bahçedeki bara taşınıyordu. İki yazarın hemen her gün burada oturduğu anlatılıyor.

Karpiç yalnızca bir lokanta değil, gazetecilerin, yazarların ve siyasetçilerin kesiştiği sosyal merkezlerden biriydi. Abdülhak Şinasi Hisar’ın dahi Karpiç üzerine özel bir yazı kaleme alması, mekânın dönemin Ankara hayatındaki ağırlığını gösteriyor.

İSTANBUL PASTANESİ'NDE HİSAR'IN TEMELLERİ ATILDI

Ulus’taki ikinci durak İstanbul Oteli ve altındaki İstanbul Pastanesi.

Pastane, Karaoğlan Caddesi’nde Taşhan’ın karşısındaki iki katlı yapının zemin katında faaliyet gösteriyordu. Bugün aynı bölgede Ulus İşhanı bulunuyor. Kaynaklarda Yahya Kemal’in Ankara’ya geldiğinde üst kattaki otelde kaldığı; Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Ahmet Kutsi Tecer gibi birçok edebiyatçının ise pastanenin müdavimleri arasında olduğu aktarılıyor.

Mekânın edebiyat tarihindeki en önemli rollerinden biri Hisar dergisinin kuruluş sürecine ev sahipliği yapmasıydı.

Mehmet Çınarlı’nın anılarına göre İlhan Geçer’le ilk kez burada karşılaştı. Hisar’ın kurucu kadrosu yine İstanbul Pastanesi’nde toplandı; derginin sahipliği ve sorumlu müdürlüğüne ilişkin kararlar burada alındı, valiliğe verilecek belgeler aynı masalarda hazırlandı.

Çınarlı, grubun hafta içleri günde birkaç saat, hafta sonlarında ise günün önemli bölümünü pastanede geçirdiğini anlatıyor. Mekân 1955’te Ulus İşhanı ve çevre düzenlemeleri sırasında ortadan kaldırıldı.

YENİŞEHİR'DE NURULLAH ATAÇ'IN “İKİNCİ EVİ”

Atatürk Bulvarı boyunca güneye ilerlediğimizde edebiyat çevresinin de zamanla Yenişehir’e kaydığı görülüyor.

Buradaki en önemli adreslerden biri Özen Pastanesi. Pastane, bugünkü İzmir Caddesi ile Atatürk Bulvarı’nın kesiştiği bölgede, Armağan Apartmanı’nın altında bulunuyordu. 1942 Ankara Telefon Rehberi’nde adresi Atatürk Bulvarı 48 olarak kayıtlı.

Özen’le en fazla özdeşleşen isim Nurullah Ataç oldu.

Kızı Meral Ataç’ın anılarına dayanan kaynaklarda, Ataç’ın günlerinin büyük bölümünü burada geçirdiği ve görüşeceği kişilere randevularını Özen’de verdiği anlatılıyor. Pastanenin onun için adeta ikinci bir ev olduğu belirtiliyor.

Özen aynı zamanda Garip şiirinin erken dönemine ilişkin dikkat çekici bir anının geçtiği yer.

Oktay Rifat’ın anlatımına göre 1937 yazında Orhan Veli ile Özen’de otururken ölçüsüz ve uyaksız “Saksılar” şiirini arkadaşına okudu. Orhan Veli de kendi çevirisini çıkardı. Oktay Rifat yıllar sonra bu buluşmayı yeni şiir anlayışına doğru atılan ilk adımlardan biri olarak değerlendirdi.

KUTLU'DA ŞİİRLER MASADA OKUNUYORDU

Özen’in karşısındaki Kutlu Pastanesi de Yenişehir’in bir başka edebiyat durağıydı.

Kaynaklarda Cahit Sıtkı Tarancı, Nurullah Ataç, Ahmet Muhip Dıranas, Ahmet Kutsi Tecer, Orhan Veli ve Oktay Rifat gibi isimlerin buradaki toplantılara katıldığı belirtiliyor. Bazı akşamlarda şairler yeni yazdıkları şiirleri birbirlerine okuyordu.

Adalet Ağaoğlu’nun anılarında da gençlik yıllarında Kutlu’ya götürüldüğü ve burada Dıranas, Ataç ile Cahit Sıtkı’nın yaklaşık on beş günde bir bir araya geldiği aktarılıyor.

Kutlu’nun yalnız sohbet mekânı olmadığı; şiir ve edebiyat matineleri düzenlendiği, sanat etkinliklerine de ev sahipliği yaptığı biliniyor. Bu nedenle Yenişehir’deki edebiyat hayatını yalnız Özen üzerinden anlatmak eksik kalıyor.

KIZILAY'DAKİ PİKNİK 1950 KUŞAĞININ BULUŞMA YERİYDİ

Rotanın Kızılay’daki en güçlü duraklarından biri ise Piknik.

Piknik, 1953 yılında Tuna Caddesi 1/A adresinde açıldı. Geleneksel pastane ve lokanta kültüründen daha hızlı servis anlayışına geçişin simgelerinden biri olan işletme kısa sürede Kızılay’ın tanınan buluşma noktalarından biri oldu.

Edebiyat çevresinden Güner Sümer, Orhan Duru, Ferit Edgü, Demir Özlü, Ahmet Oktay ve Erdal Öz gibi 1950 kuşağıyla ilişkilendirilen isimlerin burada buluştuğu akademik çalışmalarda kaydediliyor. Piknik’in müdavimleri arasında ayrıca Cemal Süreya, Turgut Uyar, Tomris Uyar, Bilge Karasu ve İlhan Berk gibi çok sayıda yazar ve şair de bulunuyordu.

SEVGİ SOYSAL'IN ROMANINA ESİN VEREN KAVAK

Piknik’i edebiyat tarihine güçlü biçimde bağlayan isimlerden biri Sevgi Soysal.

Soysal’ın Yenişehir’de Bir Öğle Vakti romanının merkezinde devrilmek üzere olan bir kavak ağacı bulunuyor. Yazar, 1973 tarihli bir söyleşisinde bu görüntünün kurmaca bir benzetmeden ibaret olmadığını, 1971 dolaylarında Piknik’in yanında gerçekten devrilen bir kavağa tanık olduğunu anlattı. Bu olayın kendisinde uyandırdığı çağrışımların romanın çıkış noktasını oluşturduğunu söyledi.

Dolayısıyla “Sevgi Soysal romanını Piknik’te yazdı” demektense, “Piknik’in yanında gördüğü kavak ağacının devrilmesi romana esin verdi” ifadesi belgeler açısından daha sağlam.

Piknik’in Tuna Caddesi’ne bakan camlı bölümü ve mekânın eski fotoğrafları bugün hâlâ ulaşılabilir durumda. Bu görüntüler, Soysal’ın romanında anlattığı 1970’lerin Yenişehir atmosferini somutlaştırıyor.