Asperger sendromu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Bilmeniz gerekenler: Asperger sendromu, geçmişte ayrı bir tanı olarak kullanılırken günümüzde Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) kapsamında değerlendirilen nörogelişimsel bir farklılıktır. İlk kez 1944 yılında Hans Asperger tarafından tanımlanan durum, 2013'te yayımlanan DSM-5 ile bağımsız tanı olmaktan çıkarıldı. Asperger özellikleri gösteren bireylerde sosyal iletişim güçlükleri, belirli konulara yoğun ilgi ve tekrarlayıcı davranışlar görülebilir. Dil gelişimi ve zekâ düzeyi çoğu zaman normal ya da normalin üzerindedir. Tanı yalnızca uzman değerlendirmesiyle konulabilir; kan testi veya görüntüleme yöntemiyle teşhis edilmez.

Asperger sendromu, sosyal iletişim ve karşılıklı etkileşimde yaşanan güçlüklerle birlikte sınırlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlarla karakterize edilen nörogelişimsel bir durumdur. Günümüzde tıp dünyasında ayrı bir hastalık olarak değil, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) içinde değerlendirilmektedir.

"Asperger sendromu" ifadesi ise özellikle geçmiş yıllarda bu tanıyı alan bireyler, aileleri ve toplum arasında kullanılmaya devam etmektedir.

Asperger özellikleri gösteren bireyler çoğunlukla normal veya yüksek zekâ düzeyine sahiptir. Dil gelişiminde belirgin gecikme görülmeyebilir. En belirgin farklılıklar sosyal iletişim, sosyal kuralları yorumlama ve davranış kalıplarında ortaya çıkar.

ASPERGER SENDROMU NEDEN ARTIK AYRI BİR TANI DEĞİL?

Asperger sendromu, Avusturyalı çocuk doktoru Hans Asperger tarafından 1944 yılında tanımlandı.

Yaklaşık 20 yıl boyunca uluslararası tanı sistemlerinde bağımsız bir bozukluk olarak yer aldı. Ancak bilimsel çalışmalar ilerledikçe Asperger sendromu ile yüksek işlevli otizm arasında kesin sınırlar çizmenin mümkün olmadığı görüldü.

Bu nedenle:

DSM-5 (2013) ile Amerikan Psikiyatri Birliği Asperger tanısını kaldırdı.
ICD-11 (2022) ile Dünya Sağlık Örgütü de aynı yaklaşımı benimsedi.

Bugün uzmanlar tanıyı Otizm Spektrum Bozukluğu başlığı altında, bireyin destek gereksinimi düzeyine göre değerlendirmektedir.

ASPERGER SENDROMUNUN BELİRTİLERİ NELERDİR?

Asperger özellikleri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Her birey aynı belirtileri yaşamaz.

En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Göz teması kurmakta zorlanma
• Sosyal ipuçlarını anlamakta güçlük
• Karşılıklı sohbeti sürdürmekte zorlanma
• Belirli konulara yoğun ilgi duyma
• Günlük rutinlerin değişmesinden rahatsız olma
• Tekrarlayıcı davranışlar
• Ses, ışık veya dokunmaya karşı aşırı hassasiyet
• Resmi veya tekdüze konuşma biçimi
• Mecaz, ironi ve şakaları anlamakta zorlanma
• Hafif motor koordinasyon güçlükleri

Bu belirtilerin görülmesi tek başına Asperger sendromu tanısı anlamına gelmiyor.

ASPERGER SENDROMUNUN NEDENLERİ NELERDİR?

Bilim insanları Asperger sendromunun kesin nedenini henüz ortaya koyabilmiş değildir.

Araştırmalar, birden fazla biyolojik faktörün birlikte etkili olabileceğini göstermektedir.

Öne çıkan etkenler şunlardır:

• Genetik yatkınlık
• Beyin gelişimindeki farklılıklar
• Sinir hücreleri arasındaki bağlantıların farklı çalışması
• Erken beyin gelişim süreçlerindeki değişiklikler

Buna karşılık bugüne kadar yapılan kapsamlı araştırmalar, aşıların Asperger sendromuna neden olduğuna dair hiçbir bilimsel kanıt bulunmadığını ortaya koymuştur. Aynı şekilde ebeveyn tutumu veya eğitim biçiminin de sendroma yol açtığı gösterilememiştir.

ASPERGER SENDROMU NASIL TEŞHİS EDİLİR?

Asperger sendromu laboratuvar testiyle belirlenebilen bir hastalık değildir.

Kan tahlili, MR veya genetik test tek başına tanı koydurmaz.

Tanı süreci; çocuk ve ergen psikiyatristi, yetişkin psikiyatristi, klinik psikolog ve gerektiğinde nörolog tarafından yürütülen ayrıntılı değerlendirmeye dayanır.

İncelenen başlıca alanlar şunlardır:

• Gelişim öyküsü
• Sosyal iletişim becerileri
• Dil kullanımı
• Günlük yaşam işlevleri
• Davranış örüntüleri
• Standart tanı ölçekleri

Tanı yalnızca belirtilerin bütüncül değerlendirilmesiyle konulabilir.

ASPERGER SENDROMU HANGİ YAŞTA FARK EDİLİR?

Belirtiler çoğu zaman erken çocukluk döneminde başlar.

Yaklaşık 2-5 yaş arasında sosyal iletişim farklılıkları dikkat çekebilir.

İlkokul döneminde ise;

• arkadaş edinmede zorlanma,
• grup oyunlarına katılamama,
• sosyal kuralları yorumlayamama
• gibi durumlar daha belirgin hale gelebilir.

Bazı bireyler ise akademik başarıları sayesinde uzun yıllar fark edilmeyebilir ve ancak yetişkinlikte değerlendirme sonucu tanı alabilir.

Özellikle kadınlarda belirtilerin sosyal öğrenmeyle "maskelenmesi" nedeniyle tanı daha geç konulabilmektedir.

ASPERGER SENDROMU TEDAVİ EDİLİR Mİ?

Asperger sendromunu bir hastalık değil, nörogelişimsel bir farklılık olarak tanımlanıyor.

Bu nedenle tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmamaktadır.

Bunun yerine bireyin günlük yaşam becerilerini geliştirmeye yönelik destek programları uygulanmaktadır.

En yaygın destek yöntemleri:

• Sosyal beceri eğitimi
• Konuşma ve iletişim terapisi
• Ergoterapi
• Psikolojik danışmanlık
• Duyusal bütünleme çalışmaları
• Eğitim desteği
• Aile danışmanlığı

Eğer anksiyete, depresyon, dikkat eksikliği veya obsesif belirtiler gibi ek psikiyatrik durumlar bulunuyorsa bunlara yönelik ayrıca tedavi planlanabilir.

ASPERGER SENDROMUNDA İLAÇ KULLANILIR MI?

Asperger sendromunu doğrudan tedavi eden özel bir ilaç bulunmamaktadır.

Ancak eşlik eden;

• kaygı bozukluğu,
• depresyon,
• dikkat eksikliği,
• yoğun öfke kontrolü sorunları

gibi durumlarda uzman hekim tarafından ilaç tedavisi uygulanabilir.

İlaç kararı tamamen bireysel değerlendirme sonucunda verilir.

ASPERGERLİ BİREYLERİN GÜÇLÜ YÖNLERİ NELERDİR?

Asperger özellikleri yalnızca güçlüklerden ibaret değildir.

Birçok birey aşağıdaki alanlarda dikkat çekici performans gösterebilir:

• Güçlü hafıza
• Analitik düşünme
• Ayrıntıları fark edebilme
• Uzun süre odaklanabilme
• Kurallara bağlı çalışma
• Problem çözme becerisi

BELİRLİ ALANLARDA YÜKSEK UZMANLAŞMA

Bilim, yazılım, mühendislik, matematik, sanat ve müzik gibi alanlarda başarılı birçok kişinin otizm spektrumunda olduğu bilinmektedir. Bununla birlikte her bireyin yetenekleri ve destek gereksinimi farklıdır.

ASPERGER SENDROMU İLE OTİZM ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Eskiden Asperger sendromu ile klasik otizm arasında bazı ayrımlar yapılıyordu.

Bunlardan en önemlileri:

Dil gelişiminde belirgin gecikmenin bulunmaması,
Normal veya yüksek zekâ düzeyi,
Sosyal iletişim güçlüğünün ön planda olması.

Günümüzde ise bu farklılıkları ayrı tanılar yerine Otizm Spektrum Bozukluğu içerisinde değerlendirmektedir.

ASPERGER SENDROMU YETİŞKİNLERDE NASIL GÖRÜLÜR?

Yetişkinlerde Asperger özellikleri çocukluk dönemine göre farklı şekillerde ortaya çıkabilir.

Sık görülen durumlar:

• Kalabalık ortamlarda zorlanma
• Sosyal ilişkileri başlatamama
• İş ortamında iletişim güçlüğü
• Belirli ilgi alanlarına yoğun odaklanma
• Duyusal hassasiyetler
• Rutin değişikliklerinde yoğun stres yaşama

Bununla birlikte çok sayıda Aspergerli yetişkin üniversite eğitimini tamamlayabilir, meslek sahibi olabilir, aile kurabilir ve bağımsız yaşam sürdürebilir.

ASPERGER SENDROMU HAKKINDA DOĞRU BİLİNEN YANLIŞLAR

1. Aspergerli bireylerin duyguları yoktur.
   Aspergerli bireyler duygular yaşar. Farklı olan, bu duyguları ifade etme veya başkalarının duygularını yorumlama biçimidir.
2. Asperger zekâ geriliğidir.
   Asperger sendromu zekâ geriliği değildir. Pek çok bireyin zekâ düzeyi normal veya normalin üzerindedir.
3. Aspergerli kişiler arkadaş edinemez.
   Sosyal iletişim güçlükleri yaşasalar da arkadaşlık ve yakın ilişkiler kurabilirler.
4. Asperger sonradan oluşur.
   Asperger sendromu doğuştan gelen nörogelişimsel bir farklılıktır.

SIK SORULAN SORULAR

1. Asperger sendromu genetik midir?
   Araştırmalar genetik faktörlerin önemli rol oynadığını göstermektedir. Ancak tek bir gen veya tek bir neden bulunmamaktadır.
2. Asperger sendromu tamamen iyileşir mi?
   Hayır. Ancak erken destek, eğitim ve terapi ile bireylerin yaşam kalitesi belirgin şekilde artırılabilir.
3. Aspergerli bireyler çalışabilir mi?
   Evet. Çok sayıda Aspergerli birey eğitim hayatını tamamlayarak farklı sektörlerde başarılı kariyer yapmaktadır.
4. Asperger sendromu kadınlarda farklı mı görülür?
   Evet. Kadınlarda belirtiler daha farklı biçimlerde ortaya çıkabilir ve sosyal davranışların öğrenilerek maskelenmesi nedeniyle tanı daha geç konulabilir.
5. Asperger sendromu engellilik midir?
   Tek başına Asperger sendromu otomatik olarak engellilik anlamına gelmez. Değerlendirme, bireyin günlük yaşam işlevleri ve destek gereksinimine göre yapılır.

BİLİM İNSANLARININ ORTAK DEĞERLENDİRMESİ

Güncel bilimsel yaklaşım, Asperger sendromunu "tedavi edilmesi gereken bir hastalık" yerine, Otizm Spektrum Bozukluğu içinde yer alan nörogelişimsel bir farklılık olarak ele almaktadır. Erken tanı, bireye uygun eğitim programları, aile desteği ve sosyal beceri çalışmaları; çocukların ve yetişkinlerin eğitim, iş ve sosyal yaşamda daha bağımsız ve üretken olmalarına önemli katkı sağlamaktadır. Bu nedenle belirtilerden şüphe duyulması halinde tanı amacıyla yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi, yetişkin psikiyatristi veya bu alanda deneyimli uzman ekiplerin değerlendirmesine başvurulması önerilmektedir.