Hababam Sınıfı'nın yazarı Rıfat Ilgaz kimdir? İşte yaşam öyküsü

Bilmeniz Gerekenler: Rıfat Ilgaz, 8 Mayıs 1911'de Kastamonu'nun Cide ilçesinde doğan, toplumcu gerçekçi anlayışıyla tanınan Türk şair, romancı, öykü yazarı ve öğretmendir. En çok Hababam Sınıfı romanıyla tanınan Ilgaz, yaşamı boyunca şiir, roman, öykü, tiyatro ve çocuk edebiyatı alanlarında onlarca eser kaleme aldı. Yazıları nedeniyle birçok kez soruşturma geçirdi, cezaevine girdi ve öğretmenlik mesleğinden uzaklaştırıldı. 7 Temmuz 1993'te İstanbul'da yaşamını yitiren usta yazar, Zincirlikuyu Mezarlığı'nda yakın dostu Asım Bezirci'nin yanına defnedildi. Eserleri bugün oğlu Aydın Ilgaz ile kurduğu Çınar Yayınları tarafından yayımlanırken, baskıları Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından okurlarla buluşuyor.

Türk edebiyatının unutulmaz isimlerinden Rıfat Ilgaz, yalnızca Hababam Sınıfı romanının yazarı olarak değil, şiirden öyküye, romandan çocuk edebiyatına uzanan üretken kalemiyle de kültür hayatında iz bıraktı. Öğretmenlik mesleğiyle başlayan yaşam yolculuğu, siyasi baskılar, mahkeme süreçleri, sansür ve cezaevi yıllarıyla şekillenen Ilgaz, toplumcu edebiyat anlayışından yaşamı boyunca vazgeçmedi.

Rıfat Ilgaz

RIFAT ILGAZ KİMDİR?

Rıfat Ilgaz, tam adıyla Mehmet Rıfat Ilgaz, Türk edebiyatının en üretken yazarları arasında yer alıyor. Şair, öğretmen, romancı ve öykü yazarı kimliğiyle tanınan Ilgaz, eserlerinde toplumun sorunlarını merkeze alan toplumcu gerçekçi anlayışı benimsedi.

Baba tarafından Kırım'dan Bartın'a göç eden bir aileden gelen Ilgaz'ın ailesinin soyadı Öztekin'di. Annesi Bartınlı olan yazar, Bartın Orta Mahalle nüfusuna kayıtlıydı. Soyadı Kanunu'nun ardından ise memleketinin simgesi olan Ilgaz Dağları'ndan esinlenerek "Ilgaz" soyadını aldı.

Yalnızca edebi üretimiyle değil, siyasi baskılar karşısındaki duruşuyla da tanınan yazar, Türkiye'nin en çalkantılı dönemlerinde dergicilik yapmayı sürdürdü. Bu süreçte birçok kez soruşturma geçirdi, adliye koridorlarında ve cezaevinde zaman geçirdi.

Rıfat Ilgaz

RIFAT ILGAZ'IN EĞİTİM VE ÖĞRETMENLİK HAYATI NASIL BAŞLADI?

Rıfat Ilgaz, 8 Mayıs 1911 tarihinde Kastamonu'nun Cide ilçesinde dünyaya geldi. Yedi kardeşin en küçüğü olan Ilgaz'ın doğum tarihi uzun yıllar kesin olarak bilinmedi. Resmi kayıtlarda 8 Mayıs 1911 olarak yer alsa da annesinin anlattığı "derin kar" ifadesine dayanarak doğumunun 1910 yılının Şubat ayına denk geldiğini dile getirdi.

Ortaokul yıllarında lise ve üniversite eğitimi almak istemesine rağmen babasının vefatı nedeniyle Kastamonu Muallim Mektebi'ne girdi. Mezuniyetinin ardından Gerede ve Akçakoca'da ilkokul öğretmeni olarak görev yaptı.

1932 yılında kızı Gönül dünyaya geldi. Daha sonra Gümüşova'ya başöğretmen olarak atanan Ilgaz, 1933 yılında askerlik görevini yerine getirdi. 1936'da Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü'ne başlayan yazar, 1938 yılında mezun oldu.

Adapazarı'na öğretmen olarak atansa da vereme yakalanması nedeniyle görev yapamadan ayrıldı ve İstanbul Yakacık Sanatoryumu'nda tedavi gördü.

Rıfat Ilgaz

RIFAT ILGAZ NEDEN YARGILANDI VE ÖĞRETMENLİKTEN AYRILDI?

İstanbul'da bulunduğu yıllarda Karagümrük Ortaokulu'nda Türkçe öğretmenliği yapan Ilgaz, aynı dönemde üniversitede felsefe eğitimi aldı. II. Dünya Savaşı yıllarında yaşanan toplumsal atmosfer, daha sonra kaleme aldığı eserlerin temelini oluşturdu.

1943 yılında Karagümrük Ortaokulu'nda yaşadığı bir tartışmanın ardından Nişantaşı'na sürgün edildi. Aynı yıl Tosya Depremi'nin ardından bölgeye giderek izlenimlerini gazetede yayımladı ve daha sonra Tosya Zelzelesi şiirini kaleme aldı.

1944 yılında yayımlanan Sınıf adlı şiir kitabı nedeniyle hakkında dava açıldı. Bir süre saklandıktan sonra 24 Mayıs 1944'te emniyete teslim oldu. Altı ay hapis cezasına çarptırılan Ilgaz, cezaevi sürecinin ardından hem öğretmenlik görevini hem de öğrenciliğini kaybetti.

Sağlık sorunları nedeniyle Heybeliada Sanatoryumu'nda tedavi gören yazar, 1946 yılında kısa süre yeniden öğretmenliğe dönse de 1947'de bu mesleği tamamen bırakmak zorunda kaldı.

1953 yılında yayımlanan Devam adlı kitabı da toplatıldı ve hakkında yeni soruşturma açıldı. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi öncesinde planlanan sürgün ise darbe sonrasında uygulanmadı.

Rıfat Ilgaz

HABABAM SINIFI NASIL ORTAYA ÇIKTI VE NEDEN TARTIŞILDI?

Rıfat Ilgaz'ın adını geniş kitlelere duyuran eser kuşkusuz Hababam Sınıfı oldu. Roman, önce tiyatroya uyarlandı. Ilgaz'ın oyunlaştırdığı eser, 1966 yılında Ulvi Uraz Tiyatro Topluluğu tarafından sahnelendi. Aynı oyun 1969 yılında İstanbul Tiyatrosu'nda yeniden seyirciyle buluştu.

Yazarın Çatal Matal adlı oyunu da aynı yıl Ankara Sanat Tiyatrosu repertuvarına girdi.

Hababam Sınıfı'nın sinema yolculuğu ise uzun süre sansüre takıldı. Senaryoyu hazırlayan Umur Bugay'ın çalışması sansür kurulundan geçince film Ertem Eğilmez yönetmenliğinde çekildi.

Ancak Rıfat Ilgaz, filmin romanındaki toplumsal eleştirilerin büyük ölçüde çıkarılarak eğlence ağırlıklı bir komediye dönüştürülmesinden memnun olmadığını çeşitli açıklamalarında dile getirdi. İlk filmin başarısının ardından seri toplam yedi filme ulaştı.

RIFAT ILGAZ'IN YAŞAMINDAKİ DÖNÜM NOKTALARI

Rıfat Ilgaz, Afet Muhteremoğlu ile yaptığı evlilikten 22 Eylül 1971 tarihinde Fatma Defne Ilgaz isimli kızını dünyaya getirdi. Aynı yıl Basın Şeref Kartı aldı ve kendi eserlerini yayımlamak amacıyla Sınıf Yayınları'nı kurdu. 1974 yılında emekliye ayrılan Ilgaz, memleketi Cide'ye yerleşti.

12 Eylül döneminde sürekli baskılarla karşı karşıya kalan yazar, tehdit edildi ve 28 Mayıs 1981 gecesi Yıldız Karayel romanını yazarken gözaltına alındı. Kastamonu'da cezaevinde tutulan Ilgaz, sağlık sorunlarının belgelenmesi üzerine Ballıdağ Sanatoryumu'na sevk edildi. Hakkında somut bir suçlama bulunmadığı için daha sonra serbest bırakıldı ve İstanbul'da oğlu Aydın Ilgaz'ın yanına döndü.

Son yıllarında şiir ve öykü yazmayı sürdüren Ilgaz'a, Fikri Sağlar'ın Kültür Bakanlığı döneminde Kültür Bakanlığı tarafından plaket verilerek sembolik bir itibar iadesi yapıldı.

RIFAT ILGAZ'IN KASTAMONU VE CİDE İLE BAĞI NEYDİ?

Rıfat Ilgaz, yaşamı boyunca doğduğu topraklarla bağını hiç koparmadı. Soyadını Ilgaz Dağları'ndan alan yazar, özellikle Cide'nin doğasını, insanını ve kültürünü eserlerine taşıdı.

Sarı Yazma, Yıldız Karayel, Halime Kaptan ve Karadenizin Kıyıcığında romanlarında Karadeniz coğrafyasını ve Cide'yi merkezine aldı. Yazar üzerine araştırmalar yapan Mehmet Saydur da Ilgaz ile anılarını Rıfat Ilgaz'lı Yıllar adlı eserinde topladı.

Her yıl 7-8-9 Temmuz tarihlerinde düzenlenen Cide Rıfat Ilgaz Sarı Yazma ve Kültür Sanat Festivali kapsamında konserler, söyleşiler ve paneller gerçekleştiriliyor.

Kastamonu Belediyesi, Ilgaz hayattayken adını Kırkçeşme Mahallesi'ndeki bir sokağa verdi. Vefatının ardından ise eski cezaevi binası kültür merkezine dönüştürülerek Rıfat Ilgaz'ın adı yaşatıldı. Cide'deki doğduğu ev ise 2008 yılında restore edilerek Rıfat Ilgaz Müzesi olarak ziyarete açıldı.

Rıfat Ilgaz Müzesi

RIFAT ILGAZ'IN EN ÖNEMLİ ESERLERİ HANGİLERİ?

Rıfat Ilgaz, şiir, roman, öykü, tiyatro ve çocuk edebiyatı alanlarında çok sayıda eser verdi.

• Romanları arasında Hababam Sınıfı, Karartma Geceleri, Sarı Yazma ve Yıldız Karayel öne çıktı.
• Şiir kitapları arasında Yarenlik, Sınıf ve Yaşadıkça geniş yankı uyandırdı.
• Öykü türünde Radarın Anahtarı, Don Kişot İstanbul'da ve Garibin Horozu dikkat çekti.
• Tiyatro eserleri arasında Hababam Sınıfı Uyanıyor ve Hababam Sınıfı Baskında yer aldı.
• Çocuk edebiyatında ise Bacaksız Kamyon Sürücüsü, Bacaksız Okulda ve Bacaksız Tatil Köyünde eserleriyle genç okurlara ulaştı.

Bir dönem toplatılan Karartma Geceleri, yıllar sonra Milli Eğitim Bakanlığı'nın 100 Temel Eser listesine dahil edildi.

RIFAT ILGAZ NE ZAMAN HAYATINI KAYBETTİ?

2 Temmuz 1993'te yaşanan Sivas Madımak Katliamı'nda yakın dostu Asım Bezirci'nin yaşamını yitirmesi Rıfat Ilgaz'ı derinden etkiledi.

Rıfat Ilgaz ve Asım Bezirci

Usta yazar, bu olaydan yalnızca beş gün sonra, 7 Temmuz 1993 tarihinde İstanbul'daki evinde yaşamını yitirdi. Zincirlikuyu Mezarlığı'nda Asım Bezirci'nin yanına defnedilen Ilgaz, geride Türk edebiyatının en güçlü toplumcu kalemlerinden biri olarak kabul edilen zengin bir miras bıraktı.

Rıfat Ilgaz'ın mezarı

Bugün eserleri, oğlu Aydın Ilgaz ile birlikte kurduğu Çınar Yayınları tarafından yayımlanırken, baskıları Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından okurlarla buluşturulmaya devam ediyor.