Cumhuriyet'in ilk Türk operası 27 günde nasıl sahneye kondu?

Türkiye Cumhuriyeti'nin sanat tarihindeki en önemli adımlarından olan ilk Türk operası, 1934 yılında başkent Ankara'da seyirciyle buluştu. Ahmet Adnan Saygun'un bestelediği "Özsoy" isimli bu ilk Türk operası, hem yazım süreci hem de sahnelenme amacıyla döneminin çok ötesinde bir başarıya imza attı.

İLK TÜRK OPERASI İÇİN TARİHİ TALİMAT

Cumhuriyet'in ilanına kadar daha çok İtalyan kumpanyalarının tekelinde olan ve Naum Tiyatrosu gibi mekanlarda icra edilen sahne sanatları, 1930'lu yıllarda yerli bir kimlik kazandı. Tarihi kaynaklara göre, İran Şahı Rıza Pehlevi'nin 1934 yılındaki Türkiye ziyareti öncesinde Mustafa Kemal Atatürk, iki ülke arasındaki dostluğu pekiştirecek özel bir sanatsal etkinlik yapılmasını talep etti. Bu vizyon doğrultusunda, tamamen yerli kadroyla hazırlanacak bir eser için vakit kaybetmeden çalışmalara başlandı.

YALNIZCA 27 GÜNDE TAMAMLANAN BAŞYAPIT

Atatürk'ün isteği üzerine başlatılan süreçte bestekarlık görevini Ahmet Adnan Saygun üstlenirken, metin yazarlığı ise Münir Hayri Egeli tarafından yürütüldü. Kayıtlarda yer alan bilgilere göre, Türk ve İran toplumlarının köklü tarihi bağlarını işleyen bu eser, sanatçıların insanüstü gayreti sonucunda 27 gün gibi oldukça kısa bir sürede tamamlandı. Klasik anlamda aylarca sürmesi beklenen provalar yerine gece gündüz devam eden hazırlıklar, genç Cumhuriyet'in kültürel aydınlanma refleksini gözler önüne serdi.

İLK TÜRK OPERASI BAŞKENTTE PERDE AÇTI

Büyük bir hız ve özveriyle sahneye hazır hale getirilen Özsoy, 19 Haziran 1934 tarihinde şimdiki Ankara Resim ve Heykel Müzesi olan dönemin Ankara Halkevi binasında izleyici karşısına çıktı. Mustafa Kemal Atatürk ve İran Şahı Rıza Pehlevi'nin aynı locadan takip ettiği tarihi prömiyer, sanatçıların unutulmaz performansıyla kayıtlara geçti. Böylece batı menşeli bir sanat dalının tamamen milli unsurlarla harmanlandığı eser, Türkiye'nin çağdaşlaşma ve kültürel bağımsızlık yolculuğunda en güçlü kilometre taşlarından biri oldu.

Cumhuriyet tarihinin bu çok önemli kültür-sanat hamlesi hem edebiyat hem de sinema dünyasında kendine yer bulmuştur. "Özsoy" operasının yazım sürecini, Ahmet Adnan Saygun'un çabasını ve Atatürk'ün vizyonunu anlatan öne çıkan kitaplar ve çok yakın zamanda çekilmiş, doğrudan bu konuya odaklanan büyük bir sinema filmi bulunmaktadır.

Film ve Belgeseller

Bir Cumhuriyet Şarkısı (2024 - Sinema Filmi): Özsoy operasının hikâyesini merkeze alan en büyük ve en güncel yapım, Ekim 2024'te vizyona giren "Bir Cumhuriyet Şarkısı" filmidir.

• Konusu: 1934 yılında, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin sanatla nasıl yeniden şekillendiğini ve Atatürk'ün talebiyle İran Şahı'nın ziyareti için 27 gün gibi imkânsız bir sürede ilk Türk operasının besteleniş sürecini anlatır.
• Kadro: Yönetmenliğini Yağız Alp Akaydın'ın üstlendiği filmde Ahmet Adnan Saygun'u Salih Bademci, Mustafa Kemal Atatürk'ü ise Ertan Saban canlandırmıştır.
• Önemi: Türkiye İş Bankası'nın 100. kuruluş yıl dönümü armağanı olarak çekilen film, dönemin atmosferini, mekânlarını (özellikle Ankara sahneleri) ve Cumhuriyet'in kültürel aydınlanma çabasını son derece başarılı bir prodüksiyonla beyaz perdeye aktarmıştır.

Orada Duruverseydi Zaman (Müzikal Belgesel Gösteri): Pınar Ayhan'ın sahneye koyduğu bu tek kişilik müzikal belgeselin önemli bölümlerinden biri de doğrudan "Özsoy Operası"na ayrılmıştır. Gösteride; Ahmet Adnan Saygun'un gençliği, İran Şahı'nın ziyareti ve 27 günlük beste serüveni seyirciye müzik eşliğinde anlatılır.

Kitaplar

Konu hakkında doğrudan kaleme alınmış ve dönemin ruhunu, anıları belgelerle aktaran spesifik eserler şunlardır:

• Atatürk, Saygun ve Özsoy Operası (Şefik Kahramankaptan - 2005): Müzik yazarı Şefik Kahramankaptan tarafından hazırlanan bu kitap, sürecin en detaylı anlatıldığı eserlerden biridir. Kitap, Saygun'un kendi sesinden anılarını anlattığı kayıtları (CD formatında) içermesiyle tarihi bir belge niteliği de taşır. Sevda-Cenap And Müzik Vakfı Yayınları'ndan çıkmıştır.
• Atatürk ve Adnan Saygun: Özsoy Operası (Gülper Refiğ): Ahmet Adnan Saygun'un gençliği, Atatürk ile ilişkisi ve Özsoy operasının yazım sürecine dair unutulmaz anekdotların yer aldığı kaynak bir kitaptır. Özsoy Operası'nın 1982 yılındaki Ankara gösteriminin kayıtlarıyla birlikte sunulmuştur.
• Kültür Devriminden İzler: İlber Ortaylı gibi tarihçilerin önsözleriyle desteklenen ve Cumhuriyet'in kültür/sanat eksenindeki devrimlerini inceleyen birçok akademik yayında, Özsoy Operası başlı başına bir vaka incelemesi olarak sayfalarca anlatılmaktadır.

İLK OPERA GÖSTERİSİ NEREDE OLDU?

• Nerede: Floransa, İtalya (Palazzo Corsi - Corsi Sarayı)
• Ne Zaman: 1598
• Detaylar: Tarihte günümüz anlayışına uygun olarak yazılmış ve sahnelenmiş ilk opera eseri, İtalyan besteci Jacopo Peri'nin bestelediği "Dafne" adlı eserdir. Floransa'daki aydınlar, şairler ve müzisyenlerden oluşan Florentine Camerata adlı bir grubun, Antik Yunan dramalarını müzik aracılığıyla yeniden canlandırma fikrinden ortaya çıkmıştır. Eser, ilk kez 1598 karnavalı sırasında Jacopo Corsi'nin sarayında küçük ve seçkin bir davetli topluluğuna sahnelenmiştir.