Türkiye'de kaç tarikat ve cemaat var?

Türkiye'de faaliyet gösteren tarikatlar ve cemaatler, genellikle kökleri yüzyıllar öncesine dayanan birkaç ana tarikat silsilesi üzerinden şekillenmiş ve zamanla alt kollara (cemaatlere) ayrılmıştır. Sayıları 400'ü aşan bu alt kolların tamamını tek tek saymak mümkün olmasa da, Türkiye'deki İslami yapıların omurgasını oluşturan ana tarikatları ve onlara bağlı en popüler cemaatleri şu şekilde özetleyebiliriz:

Nakşibendi Tarikatı ve Kolları

Türkiye'de en fazla müridi olan, siyasete ve ticarete en yakın ve en geniş ağa sahip tarikattır. Sessiz zikri (Hafî zikir) benimserler.

• İsmailağa Cemaati: İstanbul Fatih'teki Çarşamba semti merkezlidir. Kurucusu Mahmut Ustaosmanoğlu'dur. Giyim tarzları (cübbe, şalvar, çarşaf) ile diğer gruplardan görsel olarak ayrılırlar. Medrese eğitimine ağırlık verirler.

• Menzil Cemaati: Merkezi Adıyaman'ın Menzil köyüdür. Özellikle madde bağımlılarını kurtarma ve tövbe ritüelleriyle tanınmış, Semerkand Vakfı gibi devasa şirket ve medya organlarıyla holdingleşmiştir. Hastaneler ve sağlık sektöründe etkindirler.

• İskenderpaşa Cemaati: Mehmet Zahit Kotku tarafından kurulmuştur. Siyasette oldukça etkilidir; geçmişten bugüne pek çok başbakan, bakan ve siyasetçinin yolu bu dergahtan geçmiştir. "Görünmez" olmayı ve modern hayatın içinde kilit noktalarda yer almayı tercih ederler.

• Erenköy Cemaati: Esad Erbili'nin soyundan ve Mahmud Sami Ramazanoğlu'nun öğretilerinden gelir. Altınoluk dergisi etrafında toplanırlar. Genellikle üst gelir grubundan iş insanlarının ve esnafın tercih ettiği, İstanbul ve Konya'da çok güçlü olan bir yapıdır.

• Süleymancılar: Süleyman Hilmi Tunahan'ın kurduğu bu yapı, özellikle Kur'an kursları ve öğrenci yurtlarıyla bilinir. Kendi içlerinde son derece kapalı bir sistemleri vardır ve "kurs talebeleri" olarak da bilinirler.

• Yahyalı Cemaati: Kayseri merkezlidir. Hacı Hasan Efendi tarafından kurulmuştur, İç Anadolu'da muhafazakar esnaf ve sanayiciler arasında etkindir.

• Hazneviler: Merkezi Suriye olan ancak Türkiye'nin doğusu ve güneydoğusunda (Mardin, Şanlıurfa, Batman) Kürt nüfus arasında çok güçlü olan bir Nakşibendi koludur.

2. Nurcular (Nur Hareketi)

Klasik anlamda bir tarikat (şeyh-mürit) ilişkisinden ziyade, Said Nursi'nin yazdığı "Risale-i Nur" külliyatının etrafında şekillenmiş, okuma ve yorumlama odaklı bir harekettir. Ancak sosyolojik olarak tarikat refleksi gösterirler. Birçok kola ayrılmışlardır:

• Okuyucular ve Yazıcılar: Risalelerin matbaada basılmasını savunanlar (Okuyucular) ile el yazısıyla çoğaltılmasının feyzini savunanlar (Yazıcılar/Hayrat Vakfı) olarak ilk bölünen büyük kollardır.

• Yeni Asyacılar: Nur hareketinin siyasete (özellikle merkez sağa) en açık kollarından biridir. Yeni Asya gazetesi etrafında toplanırlar.

• Meşveret ve Sungurcular: Said Nursi'nin önde gelen talebelerinden Mustafa Sungur ve diğerlerinin etrafında şekillenen daha muhafazakar alt gruplardır.

3. Kadiri Tarikatı

Abdülkadir Geylani'ye dayanan ve sesli zikri (Cehrî) benimseyen, Türkiye'de Nakşibendilerden sonra en yaygın ikinci büyük tarikattır.

• Galibiler: Hacı Galip Hasan Kuşçuoğlu tarafından kurulan, merkezi Ankara olan, alevi-bektaşi gelenekleriyle sünni tasavvufu harmanlayan ilginç bir sentez koludur.

• İcmalciler: Prof. Dr. Haydar Baş'ın liderliğini yaptığı, "Bağımsız Türkiye Partisi" ile doğrudan siyasetin içinde olan gruptur.

• Kadiri Muhammediye: İstanbul, Ankara ve Düzce'de etkindirler, liderliğini Şeyh Muhammed Ustaoğlu yürütmüştür.

• Tillocular: Siirt Tillo merkezli olup, medrese eğitimi ve köklü şeyh aileleriyle bölgede söz sahibi olan gruptur.

4. Halveti Tarikatı

Türkiye'de çok sayıda kolu bulunan, riyazet (az yemek, az uyumak, inzivaya çekilmek) ve zühd üzerine kurulu köklü bir tarikattır.

• Cerrahiler (Cerrahiyye): İstanbul Fatih/Karagümrük merkezlidir. Sanatçılar, müzisyenler, akademisyenler ve entelektüeller arasında çok yaygındır. Türk sanat ve tasavvuf musikisine büyük katkıları vardır.

• Uşşakiler: İstanbul, Çorum ve Bolu'da etkinlik gösterirler. Kendi içlerinde farklı kollar barındırırlar (İpek Yolu grubu gibi).

• Şabaniye: Özellikle Kastamonu ve çevresinde, Şeyh Şaban-ı Veli'nin öğretileri etrafında toplanan köklü bir anadolu tarikatıdır.

5. Rufai Tarikatı

Ahmed er-Rüfâi tarafından kurulan, zikir ritüellerinde "burhan" adı verilen vücuda şiş batırma, ateşte yürüme gibi uygulamalarla tanınan tarikattır.

• Türkiye'de Çorum Dergahı ve Kubbealtı gibi alt gruplara ayrılırlar. Anadolu'nun çeşitli yörelerinde daha küçük ölçekli tekkeler halinde varlıklarını sürdürürler.

6. Melami (Bayrami) Tarikatı

Hacı Bayram Veli ve Hacı Bektaş Veli'nin felsefesini taşıyan, gösterişten, şekilcilikten, tekke ve özel giysilerden kaçınan, zikri gizli (kalpten) yapan yapıları ifade eder.

• Günümüzde kurumsal büyük binaları, dernekleri veya şirketleri yoktur. Sohbet halkaları şeklinde "görünmez" bir sivil tasavvuf ekolü olarak devam ederler.

7. Mevlevi Tarikatı

Mevlana Celaleddin-i Rumi'ye dayanan, sema ayinleri, musiki ve mesnevi okumaları ile öne çıkan tarikattır.

• Diğer tarikatlar gibi çok fazla alt kola (cemaate) bölünmemiştir. Modern Türkiye'de daha çok kültürel, sanatsal bir miras ve tasavvufi bir estetik olarak varlığını sürdürmektedir.

Bu listenin dışında Türkiye'de; sayısız alt kola sahip Şazeliyye, doğu bölgelerinde ağırlıklı olan Sühreverdiyye ve doğrudan tasavvufi tarikat olmayıp kendi ideolojik gruplarını oluşturan Furkancılar, Mustazaflar veya Hizb-ut Tahrir gibi siyasal/radikal İslamcı yapılar da sivil alanda örgütlenmektedir.