Elif Esen’den "Engelli dostu Türkiye" için devrim niteliğinde rapor

Hülya Özmen - DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı, İstanbul Milletvekili Elif Esen, engelli bireylerin toplumsal hayata katılımlarının güçlendirilmesi, karşılaştıkları sorunların tespit edilmesi ve bu sorunlara kalıcı çözümler üretilmesi amacıyla geçtiğimiz yıl kurulan Meclis Araştırma Komisyonu’na; engellilerin temel haklardan yararlanması, toplumsal yaşama eşit ve aktif katılımları, insan onuruna yaraşır yaşam şartlarının sağlanmasına yönelik güncel ve somut çözüm önerilerini içeren kapsamlı bir rapor sundu.

Esen’in, “hak temelli” yeni bir sistem ve zihniyet dönüşümüne katkı sunmayı amaçladığını belirttiği raporunda; TBMM’de İnsan Hakları Komisyonu altında ya da bağımsız bir Engelli Hakları Komisyonu kurulması, karar mercilerinde ve yönetim mekanizmalarında engelli bireylerin yer alması, söz ve yetki sahibi olması, engellilerin maruz kaldığı ayrımcılık suçları bakımından 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 122. maddesinin engelli hakları bağlamında daha etkin uygulanabilmesi için hak temelli düzenlenmesi, Türk Medeni Kanunu (TMK) ve TCK’da halen yer alan “özürlü”, “akıl zayıflığı”, “akıl hastalığı”, “vesayet” ve “kısıtlılık” gibi aşağılayıcı ve damgalayıcı dil ve kavramların mevzuattan çıkarılması ile ÖTV konusunda yeni bir bakış açısı öngörülüyor.

SİSTEM VE HUKUK

• Engelli Bakanlığı kurulması.
• Kurulana kadar ya da kurulmasına ilişkin çekinceler olması hâlinde, hızlı ve etkin çözüm üretilebilmesi amacıyla hâlihazırda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde bulunan Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün doğrudan Cumhurbaşkanlığı’na bağlı, yetkileri genişletilmiş, etkin ve icracı bir Engelliler İdaresi Başkanlığına dönüştürülmesi.
• TBMM’de İnsan Hakları Komisyonu altında ya da bağımsız bir Engelli Hakları Komisyonu kurulması.
• İki yılda bir Engelliler Şurası yapılması ve çıktıların yönetim revizyonlarına rehberlik etmesi.
• Karar mercilerinde ve yönetim mekanizmalarında engelli bireylerin yer alması, söz ve yetki sahibi olması. %4 engelli kotasının TBMM dâhil tüm kurum ve kuruluşlarda geçerli olması ve uygulanmasının müeyyidelerle güvence altına alınması.
• Yerel yönetimlerin vatandaşa doğrudan dokunan hizmet ve sorumlulukları kapsamında engelli bireylere yönelik birimlerin belediye kanununda düzenlenmesi.
• Engellilik temelinde ayrımcılık yasağı bağlamında, “makul düzenleme yükümlülüğü” kapsamında ayrımcılıkla mücadelede şeffaflık ve hesap verebilirliğin sağlanması.
• Hak odaklı konularda kamu temsilcileriyle iletişim kanallarının açık olması, problem çözme odaklı anlayışın görev ve yetki tanımlarında yer alması.
• Beyaz baston yasasının düzenlenmesi.

ENGELLİ BİREYLERİN TOPLUMDA AYRIMCILIĞA VE MOBBİNGE UĞRAMASI

• Engellilerin maruz kaldığı ayrımcılık suçları bakımından 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 122. maddesinin engelli hakları bağlamında daha etkin uygulanabilmesi için hak temelli düzenleme yapılması. Bu amaçla:

• “Nefret nedeniyle” şartının kaldırılması; ayrımcılık suçunun oluşumu için nefret ispatı şartının kaldırılarak engellilik nedeniyle ayrımcılığa uğramanın doğrudan suç sayılması.
• Kapsamın genişletilmesi; dolaylı ayrımcılığı ve kamuya arz şartı dışındaki fiilleri de kapsayacak şekilde düzenleme yapılması.
• İspat kolaylığı getirilmesi; ayrımcılığın engellilikle bağlantılı olduğunu varsayan bir ispat kolaylığı sağlanarak mağdurun ispat yükünün hafifletilmesi.

• TMK ve TCK’da hâlen yer alan “özürlü”, “akıl zayıflığı”, “akıl hastalığı”, “vesayet” ve “kısıtlılık” gibi aşağılayıcı ve damgalayıcı dil ve kavramların mevzuattan çıkarılması.
• “Hukuki ehliyet” kavramının engelli bireyleri dışlamayacak şekilde yeniden tanımlanması.
• Kişinin kendi kararlarını almasının esas alınması; destekli karar alma mekanizmalarının bireyin iradesine dayalı ve kişiye özel biçimde yeniden yapılandırılması, orantılılık ve talilik ilkeleri doğrultusunda bireysel çözümler üretilmesi.

Görsel: Yapay Zeka

YAPILI ÇEVREDE ERİŞİLEBİLİRLİK

• Engellilerin yaşam ve çalışma alanlarının, engellinin hayata katılımını, hareket ve üretme yeteneğini kolaylaştırıcı nitelikte olması; bu amaçla erişilebilirlik kriterleri doğrultusunda planlanan şehirler, evler, sokaklar, kamu binaları ve işyerlerinin hızla yaygınlaştırılması.
• Başta kamu binaları olmak üzere, kamu kullanımına açık bina ve alanlar, parklar, bahçeler, spor salonları, sinema ve tiyatro salonları, ibadethaneler ve umumi tuvaletlerin tüm engelli vatandaşların kullanımına uygun hâle getirilmesi için gerekli tedbirlerin alınması.

Görsel: Yapay Zeka

ULAŞIMDA ERİŞİLEBİLİRLİK

• Farklı engel gruplarının farklı ihtiyaçlarının kategorize edilerek erişilebilir ulaşım için etkin ve uygulanabilir modellerin planlanması ve yaygınlaştırılması.
• Toplu taşıma araçlarının tamamen erişilebilir hâle getirilmesi; düşük tabanlı otobüsler, rampalı metro istasyonları ve sesli uyarı sistemlerinin yaygınlaştırılması.
• Ulaşım araçları ile istasyon ve durak sistemlerinde engellilere ayrılmış koltuk ve alanlar, uygun eğimli otomatik rampalar, iç ve dış anons sistemleri, bilgilendirici görseller, Braille alfabeli levhalar, asansörler, yürüyen bantlar ve rehberlik hizmetlerinin evrensel tasarım ilkeleri doğrultusunda kara, hava ve deniz ulaşımında ülke genelinde uygulanması.
• Düzenli bakım ve denetimlerin yapılması, sistemlerin işlevsel hâlde tutulması.
• Engelli bireyin otobüse binmesini sağlayan rampaların, diğer yolcuların yardımına ihtiyaç duyulmadan kullanılabilmesi.
• Engelli bireyi almadan geçen otobüs şoförlerine yönelik ceza ve yaptırımların oluşturulması.
• Akıllı durak sistemlerinin Türkiye genelinde yaygınlaştırılması.
• Ulaşım sistemlerinde engelli bireylerin mal ve can güvenliğini sağlayacak tedbirlerin alınması.
• Engelli bireyin beklediği durağın, aracı kullanan görevliye bildirilmesini sağlayan mesaj sistemlerinin ülke genelinde yaygınlaştırılması.
• Engellilerin tek bir ulaşım kartıyla Türkiye genelinde şehir içi ulaşım hizmetlerinden ücretsiz faydalanabilmesi ve vize işlemlerinin internet üzerinden yapılabilmesi için gerekli altyapının kurulması.
• Şehirlerarası otobüslerde geçerli indirimli biletlerin internet ve çağrı merkezleri üzerinden de satın alınabilmesine yönelik düzenlemelerin yapılması ve denetim mekanizmalarının oluşturulması.
• Engellilerin toplumsal hayata katılımını destekleyen kamu hizmetlerine yönelik harcamaların Cumhurbaşkanlığı Tasarruf Genelgesi kapsamı dışında bırakılması.

EGO'da ses yok, devlette iş yok! Görme engelliler ne istiyor, neyle uğraşıyor?Ankara Haberleri

ARAÇ ALIMI – ÖTV MUAFİYETİ

Engelli bireyler için kendi aracına sahip olmak lüks değil, güvenli ve bağımsız hareket edebilmenin temel şartıdır. Bu alanda hem sahada yaşanan pratik sorunlar hem de politika düzeyinde yapısal eksiklikler bulunmaktadır. Yeni ÖTV düzenlemesiyle birlikte uygulanan süre sınırı, 10 yıl kriteri ve %40 yerlilik şartı nedeniyle uygun nitelikte araçlara erişimde ciddi sorunlar yaşanmakta; fiyat üst sınırı enflasyon ve kur artışları karşısında işlevsiz hâle gelmektedir. İthal araç ve cihazlarda KDV istisnasının kaldırılması ise erişim maliyetlerini artırmaktadır.

• Engelli kullanımına mahsus araç, cihaz ve tıbbi ekipmanlara erişimin önündeki ekonomik engellerin kaldırılması; istisnaların genişletilmesi, motor hacmi ve teknolojik kısıtlamaların kaldırılması, araç fiyat tavanının döviz sepetine endekslenmesi.
• ÖTV muafiyetli araç fiyat limitinin yılda en az iki kez güncellenmesi.
• Limit belirlenirken orta segment araçların referans alınması; engelli çocuklar söz konusu olduğunda limitin artırılması.
• Araç, cihaz, protez ve ortezler dâhil yardımcı teknolojilerin vergisel olarak desteklenmesi.
• ÖTV ve KDV istisnaları ile SGK endeksli düzenlemelerin yapılması, fark ücretlerinin kaldırılması.
• Engelli kamu görevlilerinin motorlu taşıt alımlarında ÖTV ve KDV’den muaf tutulması.
• Engelli çocuk adına alınan araçların kullanım kurallarının esnetilmesi, ebeveynlerin kullanımına izin verilmesi ve bakım-onarım konusunda devlet desteği sağlanması.
• İthal–yerli ayrımının erişimi azaltmayacak şekilde sadeleştirilmesi.
• Belediyeler bünyesinde erişilebilir araç paylaşım sistemlerinin oluşturulması; kısa süreli kullanıma uygun, rampalı araç ve minibüslerin hizmete sunulması.