Dünyadaki en büyük sahte diploma skandalları neler? Diploma Fabrikası (Diploma Mill) nedir?

Bilmeniz gerekenler: Sahte diploma satışı yapan ve "diploma fabrikası" olarak adlandırılan küresel ağlar, dünya genelinde ciddi güvenlik ve liyakat krizlerine yol açıyor. Dünya genelinde 2017 verilerine göre 2.615 aktif diploma fabrikası bulunurken, bu illegal kuruluşların %38,5'i Amerika Birleşik Devletleri merkezli faaliyet gösteriyor. Türkiye'de son yıllarda aralarında doktor, mühendis ve öğretmenlerin de bulunduğu en az 400 akademisyen ve kamu çalışanının usulsüz belgelerle görev yaptığı tespit edildi. Yükseköğretim Kurulu (YÖK), bu sahteciliğin önüne geçmek amacıyla e-Devlet veri entegrasyonu ve blockchain tabanlı dijital doğrulama sistemlerini uygulamaya koydu.

Sahte diploma kullanımı, günümüzde liyakat sistemini tehdit eden en büyük güvenlik sorunlarından biri haline geldi. Küresel ölçekte milyarlarca dolarlık bir pazara dönüşen sahte diploma ticareti, kurumsal yapıların güvenilirliğini sarsmaya devam ediyor. Tarihsel kökleri 18. yüzyıla kadar uzanan bu nitelikli dolandırıcılık yöntemi, tıp sektöründen nükleer savunma sanayisine kadar kritik pek çok alanda illegal olarak kendine yer buluyor.

DİPLOMA FABRİKASI (DİPLOMA MİLL) NEDİR?

Diploma fabrikaları (Diploma Mill), hiçbir yasal akreditasyonu bulunmayan, ders veya sınav şartı aramadan tamamen ticari kazanç amacıyla akademik derece satan illegal kuruluşlardır. Webster’s Third New International Dictionary tarafından "akademik gereklilikleri çok az olan ya da hiç olmayan, genellikle denetlenmeyen yükseköğretim kurumu" olarak tanımlanan bu yapılar, genellikle bir hafta ile bir ay gibi çok kısa sürelerde yüksek ücretler karşılığında belge düzenler. Dünya genelinde bu yasa dışı pazarı inceleyen kuruluşların verilerine göre, 2017 yılında dünya genelinde 2.615 aktif diploma fabrikası tespit edilmiş ve bu kurumların %38,5’inin Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yer aldığı raporlanmıştır. Bu illegal üniversiteler, fiziksel olarak var olmayan kampüsler ve stok fotoğraflarla süslenmiş web siteleri aracılığıyla küresel ölçekte lisans, yüksek lisans ve doktora dereceleri pazarlamaktadır.

DÜNYADAKİ EN BÜYÜK SAHTE DİPLOMA SKANDALLARI NELERDİR?

Küresel ölçekte yaşanan sahte diploma skandalları, kamu güvenliğinin ne denli büyük bir tehdit altında olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Amerika Birleşik Devletleri Hükümet Sorumluluk Ofisi (GAO) tarafından 2004 yılında yapılan kapsamlı bir denetimde, 8 farklı federal kurumda çalışan en az 28 üst düzey yöneticinin sahte belgelere sahip olduğu belirlenmiştir. Bu kişilerin arasında nükleer silah güvenliğini denetleyen stratejik bir ofiste görev yapan 3 üst düzey müdürün de bulunması dünyada büyük yankı uyandırmıştır. Benzer şekilde, 2018 yılında İngiltere'de patlak veren skandalda, Pakistan merkezli Axact adlı bir yazılım şirketinin hayali üniversiteler üzerinden binlerce İngiliz vatandaşına 3.000'den fazla usulsüz akademik derece sattığı ispatlanmıştır. Güney Kore'de ise Shin Jeong-ah isimli bir dolandırıcının sahte doktora belgesiyle ülkenin en prestijli sanat festivali olan Gwangju Bienali’ne sanat yönetmeni olarak seçilmesi, akademik camiayı sarsan en ilginç vakalardan biri olmuştur.

TÜRKİYE’DEKİ SAHTE DİPLOMA VAKALARI NASIL ORTAYA ÇIKTI?

Türkiye'de sahte diploma kullanımıyla ilgili en radikal kırılma noktaları 1980 sonrasındaki yoğun üniversite mezuniyeti talebiyle başlamıştır. Yakın tarihte ise 2013 yılında yürütülen 'Fatih Projesi' kapsamında bazı Bilişim Teknolojileri öğretmenlerinin sahte belgelerle göreve başladığı belirlenmiştir. Ülke genelinde asıl infial yaratan olay ise 2022 yılında kendisini Çapa Tıp Fakültesi mezunu uzman doktor olarak tanıtan 21 yaşındaki Ayşem Özkiraz vakası olmuştur. Hiçbir tıp eğitimi almamasına rağmen sahte belgelerle hastanede ameliyatlara dahi girdiği belirlenen bu şahıs, sağlık sistemindeki denetim açıklarını gözler önüne sermiştir. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından yapılan son incelemelerde; Ukrayna, Kosova, Azerbaycan ve KKTC gibi ülkelerdeki özel kurumlardan alınan usulsüz diplomalarla denklik belgesi alan ve aralarında mühendis, avukat ile eczacıların da bulunduğu en az 400 akademisyenin üniversitelere usulsüz atandığı saptanmıştır.

SAHTE DİPLOMA İLE MÜCADELE İÇİN HANGİ ÖNLEMLER ALINIYOR?

Kamuda ve özel sektörde liyakati korumak amacıyla sahte diploma kullanımına karşı teknoloji odaklı güvenlik önlemleri küresel düzeyde artırılmaktadır. Ankara'daki Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kaynaklarından edindiğimiz bilgilere göre, Türkiye'de usulsüz akademik belgelerin önüne geçmek amacıyla e-Devlet kapısı üzerinden çalışan "Diploma Doğrulama Sistemi" tamamen aktif hale getirilmiştir. Bu doğrultuda ÖSYM ve YÖK veri tabanları anlık olarak entegre edilerek, geçmişe dönük tüm eğitim kayıtları sıkı bir dijital denetim mekanizmasına tabi tutulmaktadır. Ayrıca, belgelerin geriye dönük olarak değiştirilmesini ya da kopyalanmasını tamamen imkansız kılan Blockchain (blokzincir) tabanlı diploma doğrulama altyapısı, Boğaziçi Üniversitesi ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) gibi köklü eğitim kurumlarında pilot proje olarak uygulanmaya başlanmıştır. Yasal mevzuatta da sahte evrak düzenleyen ve kullanan kişilere karşı ağır hapis cezalarını içeren yasal yaptırımlar kararlılıkla işletilmektedir.