Doğan Avcıoğlu kimdir? Yön Dergisi kurucusunun hayatı

Türk sol düşüncesinin 1960'lı ve 70'li yıllara damga vuran isimlerinden Doğan Avcıoğlu, kurduğu Yön ve Devrim dergileriyle "Milli Demokratik Devrim" tezini savundu. Kemalizm ile sosyalizmi harmanlayan özgün çizgisiyle tanınan Avcıoğlu'nun hayatı, eserleri ve 12 Mart 1971 sürecindeki tutuklanması haberimizde.

DOĞAN AVCIOĞLU KİMDİR?

Doğan Avcıoğlu, Türk siyasi düşünce tarihinin ve gazeteciliğinin en etkili isimlerinden biri olarak tanınıyor. Yön ve Devrim dergileriyle 1960'lı ve 70'li yılların sol düşünce dünyasına damgasını vuran Avcıoğlu, "Milli Demokratik Devrim" tezinin baş mimarı olarak biliniyor. Kemalizm ile sosyalizmi harmanlayan özgün bir siyasi çizgi geliştiren Avcıoğlu, döneminin en tartışılan entelektüellerinden biri oldu.

DOĞAN AVCIOĞLU NEREDE VE NE ZAMAN DOĞDU?

Doğan Avcıoğlu, 13 Mart 1926'da Bursa'nın Mustafakemalpaşa ilçesinde dünyaya geldi. Galatasaray Lisesi'ndeki öğreniminin ardından Fransa'ya giderek Paris'te iktisat ve siyasal bilimler alanında eğitim aldı. 1955 yılında Türkiye'ye dönen Avcıoğlu, Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü'nde (TODAİE) asistanlık yaptı ve bir süre Merkez Bankası'nda raportör olarak görev aldı.

GAZETECİLİK KARİYERİNE NASIL BAŞLADI?

1956'dan itibaren Akis ve Kim gibi dönemin önemli siyasi dergilerinde yazılar kaleme almaya başlayan Avcıoğlu, kısa süre sonra Cumhuriyet Halk Partisi'nin (CHP) Araştırma Bürosu'nda çalışmaya başladı ve partinin yayın organı Ulus gazetesinde yazdı. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından, 1961'de CHP kontenjanından Kurucu Meclis'te görev aldı.

YÖN DERGİSİ NEDEN BU KADAR ETKİLİ OLDU?

Avcıoğlu'nun adını Türk siyasi hayatına asıl kazıyan adım, 21 Aralık 1961'de Mümtaz Soysal ve Cemal Reşit Eyüboğlu ile birlikte kurduğu Yön dergisi oldu. 1967'ye kadar toplam 222 sayı yayımlanan dergi, dönemin sol düşünce ve eylem çizgisinin biçimlenmesinde belirleyici bir rol oynadı ve 1930'ların Kadro hareketiyle önemli benzerlikler taşıdı. Avcıoğlu, Yön'deki yazılarında Kemalist devrimin üstyapıda başarılı olduğunu ancak altyapıda dışa bağımlı sermaye ile toprak ağalarının etkisini kıramadığını savundu; bu nedenle radikal bir toprak reformu, devletçi sanayileşme ve tam ekonomik bağımsızlığın hâlâ Türkiye'nin gündeminde olduğunu ileri sürdü.

TÜRKİYE'NİN DÜZENİ KİTABI NEYİ ANLATIYOR?

1968'de yayımladığı ve ertesi yıl Yunus Nadi Ödülü'nü kazanan başyapıtı "Türkiye'nin Düzeni"nde Avcıoğlu, Türkiye'nin geri kalmışlığının nedenlerini bağımlılık teorisi çerçevesinde inceledi. Kitapta, gelişmiş ülkelerin az gelişmiş ülkeleri ekonomik olarak kendilerine bağımlı kıldığını ve Marshall Yardımları gibi süreçlerle Türkiye'nin ağır sanayiden uzaklaştırılarak tarım ve montaj sanayisine mahkûm edildiğini öne sürdü.

MİLLİ DEMOKRATİK DEVRİM TEZİ NEYİ ÖNGÖRÜYORDU?

Yön'ün 1967'de kapanmasının ardından Avcıoğlu, görüşlerini daha keskin biçimde dile getirdiği haftalık Devrim gazetesini 1969'da çıkarmaya başladı. Bu dönemde, Türkiye'nin bağımsız kalkınmaya ulaşabilmesi için "zinde güçler" olarak tanımladığı bir ittifakın -sol eğilimli subaylar, milliyetçi burjuvazi, köylüler ve işçi sınıfı- öncülüğünde bir "Milli Demokratik Devrim" gerçekleştirilmesi gerektiğini savundu. Aynı dönemde Sosyalist Kültür Derneği'nin kurucuları arasında yer aldı.

Mehmet Uçum'a göre "15-16 Temmuz Milli Demokratik Halk Devrimi" ne anlama geliyor?Güncel

12 MART 1971 SÜRECİNDE NELER YAŞANDI?

Devrim gazetesi etrafında toplanan çevre, 27 Mayıs darbesini gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi'nin lideri emekli Korgeneral Cemal Madanoğlu ile yakın temas hâlindeydi. 12 Mart 1971 Muhtırası'nın ardından gazete kapatıldı; Avcıoğlu, orduyu isyana teşvik ettiği iddiasıyla Madanoğlu ile birlikte tutuklanıp yargılandı, ancak beraat etti. Cezaevinde geçirdiği süre boyunca "Türkiye'nin Düzeni" üzerindeki çalışmalarını derinleştirdiği biliniyor. 1971'de yayımladığı "Devrim Üzerine" adlı eserinde ise öngördüğü devrim strateji ve programını ayrıntılandırdı.

SİYASETTEN ÇEKİLDİKTEN SONRA NE YAPTI?

1973'ten sonra aktif siyasi yaşamdan çekilen Avcıoğlu, kendini tarih araştırmalarına verdi. Üç ciltlik "Millî Kurtuluş Tarihi" (1974) ve "Türklerin Tarihi" (1978) adlı kapsamlı eserlerini bu dönemde tamamladı. İlk yapıt, Türk kurtuluş mücadelesini anti-emperyalist bir perspektiften ele alıyordu.

DOĞAN AVCIOĞLU NE ZAMAN VE NASIL ÖLDÜ?

Doğan Avcıoğlu, mide kanseri tedavisi gördüğü İstanbul'da 4 Kasım 1983'te hayatını kaybetti. Vasiyeti üzerine Büyükada'da toprağa verildi. Vefatının ardından geçen kırk yılı aşkın sürede de adı, Türk solunun tarihi ve Kemalizm-sosyalizm ilişkisi üzerine yürütülen tartışmalarda sıklıkla anılmaya devam ediyor.

Öne çıkan eserleri

• Türkiye'nin Düzeni (1968)
• 31 Mart'ta Yabancı Parmağı (1969)
• Devrim Üzerine (1971)
• Millî Kurtuluş Tarihi, 3 cilt (1974)
• Türklerin Tarihi (1978)