Anayasa Mahkemesi ne zaman kuruldu, ne işe yarar?

Anayasa Mahkemesi, Türkiye Cumhuriyeti'ndeki en yüksek anayasal yargı merciinin işleyiş esaslarını belirliyor. Hukuk devleti ilkesinin ve temel hakların en üst düzey koruyucusu olan kurum, yasama ile yürütme organlarının işlemlerini denetlemekle yükümlü bulunuyor. 2026 yılı itibarıyla 64. kuruluş yıl dönümünü geride bırakan bu köklü kurumun yapısı, yetki sınırları ve vatandaşları doğrudan ilgilendiren başvuru mekanizmaları dikkat çekiyor. Peki, yüksek mahkemenin kararları yasalar üzerinde nasıl bir bağlayıcılığa sahip?

YÜKSEK MAHKEMENİN TARİHİ

Resmi arşiv verilerine göre, yüksek mahkemenin kurulmasına 1961 Anayasası ile karar verilmiş ve kurum 25 Nisan 1962 tarihinde resmi olarak faaliyetlerine başlamıştır. 1982 Anayasası ile varlığı korunan ve 2017 yılındaki anayasa değişikliğiyle üye sayısı 17'den 15'e düşürülen kurum, Ankara'nın Çankaya ilçesine bağlı İncek bölgesindeki yerleşkesinde hizmet vermektedir. Üyeleri Cumhurbaşkanı, TBMM ve yüksek yargı organları tarafından seçilen mahkemenin görev süresi 12 yıl ile sınırlandırılmış olup, 65 yaş emeklilik kuralı uygulanmaktadır.

ANAYASA MAHKEMESİ GÖREVLERİ NELER?

Yüksek yargı organı, temel işlev olarak norm denetimi vasıtasıyla kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün şekil ve esas bakımından Anayasa’ya uygunluğunu inceleme altından geçirir. Anayasa değişikliklerini ise yalnızca şekil yönünden denetleme yetkisine sahip olan kurum, Cumhurbaşkanı veya Meclis gruplarının açtığı iptal davalarını karara bağlar. Mahkemeler tarafından bakılan davalarda uygulanan bir yasa hükmünün aykırı bulunması durumunda ise itiraz yoluyla denetim mekanizması devreye sokulur.

VATANDAŞLAR İÇİN BİREYSEL BAŞVURU HAKKI VAR MI?

2010 yılındaki düzenlemeyle mevzuata giren ve 23 Eylül 2012'den itibaren fiilen uygulanan bireysel başvuru hakkı, vatandaşlara en yüksek yargı merciine doğrudan ulaşma imkanı tanımaktadır. Kamu gücü tarafından temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen bireyler, iç hukuk yollarını tamamen tükettikten sonra yüksek mahkemeye anayasa şikayetinde bulunabilmektedir. Mahkeme ayrıca siyasi partilerin kapatılması ya da mali denetim süreçlerini yürütmekle birlikte; Cumhurbaşkanı, bakanlar ve yüksek yargı üyelerini Yüce Divan sıfatıyla yargılama yetkisini de elinde bulundurmaktadır.