⁠CHP ilk kurulduğunda adı CHP değildi: İşte partinin ilk adı

Türkiye’nin siyasi tarihinin en köklü partilerinden biri olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) geçmişi, bugünkü adıyla başlamadı. CHP, 9 Eylül 1923’te kurulduğunda “Halk Fırkası” adını taşıyordu. Partinin adı, Cumhuriyet’in ilanının ardından değişirken, 1935 yılında “fırka” kelimesinin yerini “parti” aldı.

Bugünkü CHP’ye uzanan süreç, Milli Mücadele yıllarında ortaya çıkan siyasi ve teşkilat yapısına kadar dayanıyor. Bu nedenle CHP’nin kuruluş hikâyesi yalnızca 1923’te başlayan bir parti kuruluşundan ibaret değil; Milli Mücadele’nin siyasi yapılanmasının yeni Cumhuriyet dönemine taşınmasının da önemli bir parçası olarak değerlendiriliyor.

CHP’NİN İLK ADI HALK FIRKASI’YDI

Bugünkü adıyla Cumhuriyet Halk Partisi, kuruluşunda “Cumhuriyet” ya da “Parti” kelimelerini taşımıyordu. Parti, 9 Eylül 1923’te “Halk Fırkası” adıyla kuruldu. O dönemde “fırka” sözcüğü, siyasi parti anlamında kullanılıyordu. Dolayısıyla “Halk Fırkası” ifadesi, bugünkü siyasi terminolojiyle “Halk Partisi” şeklinde anlaşılabilir.

Kuruluş sürecinde Mustafa Kemal Atatürk ve Milli Mücadele kadrosunun oluşturduğu siyasi yapı belirleyici oldu. Halk Fırkası'nın ortaya çıkışı, Ankara merkezli yeni siyasi düzenin şekillenmesinde önemli bir adım olarak kabul edildi.

CHP’NİN SİYASİ KÖKENİ MİLLİ MÜCADELE’YE DAYANIYOR

CHP’nin tarihini yalnızca 9 Eylül 1923’ten başlatmak, partinin oluşum sürecinin önemli bir bölümünü dışarıda bırakıyor.

Partinin siyasi kökleri, Milli Mücadele döneminde faaliyet gösteren Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ne kadar uzanıyor. Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Milli Mücadele’nin örgütlenmesinde önemli görev üstlenen bu yapı, Sivas Kongresi sonrasında direniş hareketlerinin ortak bir teşkilat altında toplanmasında etkili oldu.

Milli Mücadele’nin ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu oluşturuldu. Bu grup, daha sonraki siyasi yapılanmanın temelini meydana getirdi.

Halk Fırkası’nın kurulmasıyla birlikte Milli Mücadele döneminin siyasi kadroları, yeni devlet düzeninde faaliyet gösterecek bir siyasi parti çatısı altında bir araya getirildi.

9 EYLÜL 1923’TE NE OLDU?

CHP açısından 9 Eylül 1923, kuruluş tarihi olarak kabul edilen en önemli tarihtir. Bu tarihte Halk Fırkası’nın nizamnamesi kabul edildi ve partinin kuruluşu ilan edildi. Ancak siyasi teşkilatlanma ve resmi işlemler aynı gün tamamlanmış değildi.

Kuruluş sürecinin devamında 11 Eylül 1923’te Mustafa Kemal Atatürk Halk Fırkası’nın genel başkanı seçildi. Partinin kuruluş dilekçesi ise daha sonraki süreçte, 23 Ekim 1923’te İçişleri Bakanlığı’na sunuldu.

Bu nedenle CHP tarihine ilişkin kaynaklarda kuruluş süreci anlatılırken 9 Eylül, 11 Eylül ve 23 Ekim tarihlerinin farklı aşamalarla bağlantılı olarak ele alındığı görülüyor.

CUMHURİYET İLAN EDİLİNCE PARTİNİN ADI DEĞİŞTİ

Halk Fırkası’nın kuruluşundan kısa süre sonra Türkiye’nin siyasi rejiminde tarihi bir değişiklik yaşandı. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Bu gelişmenin ardından Halk Fırkası’nın isminde de değişikliğe gidildi.

Partinin adı 10 Kasım 1924’te “Cumhuriyet Halk Fırkası” olarak değiştirildi. Böylece partinin ismine “Cumhuriyet” ifadesi eklenmiş oldu:

Halk Fırkası → Cumhuriyet Halk Fırkası

Bu değişiklik, partinin yeni Cumhuriyet rejimiyle kurduğu siyasi bağın adında da görünür hale gelmesini sağladı.

“FIRKA” KELİMESİ NEDEN KULLANILIYORDU?

Bugün siyasi partiler için kullanılan “parti” kelimesinin yerine, Cumhuriyet’in ilk yıllarında “fırka” sözcüğü de yaygın biçimde kullanılıyordu. Bu nedenle dönemin belgelerinde ve siyasi metinlerinde Halk Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası gibi isimlerle karşılaşmak mümkün.

Buradaki “fırka” kelimesi, günümüzde kullanılan anlamıyla bir siyasi parti veya siyasi oluşumu ifade ediyordu. Dolayısıyla Halk Fırkası’nın ismindeki “fırka” kelimesi, kuruluş döneminin siyasi ve dil özelliklerinden kaynaklanıyordu.

BUGÜNKÜ CHP ADI 1935’TE ORTAYA ÇIKTI

Partinin bugün kullandığı “Cumhuriyet Halk Partisi” adı ise kuruluşundan yaklaşık 12 yıl sonra kullanılmaya başlandı.

9-16 Mayıs 1935 tarihleri arasında gerçekleştirilen CHP 4. Büyük Kurultayı, partinin isimlendirilmesi açısından önemli bir dönüm noktası oldu. Bu dönemde “fırka” kelimesinin yerine “parti” sözcüğünün kullanılması benimsendi.

Böylece partinin adı:

Halk Fırkası → Cumhuriyet Halk Fırkası → Cumhuriyet Halk Partisi

şeklinde bugünkü haline ulaştı.

CHP İLE MÜDAFAA-İ HUKUK AYNI ŞEY MİYDİ?

CHP’nin tarihini anlatırken dikkat edilmesi gereken noktalardan biri de Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile Halk Fırkası’nın doğrudan aynı kuruluş olarak değerlendirilmemesi.

Müdafaa-i Hukuk, Milli Mücadele döneminde faaliyet gösteren bir cemiyet ve siyasi teşkilatlanma zeminiydi. Halk Fırkası ise 1923 yılında kurulan siyasi partiydi.

Ancak iki yapı arasında güçlü bir siyasi ve kadrosal devamlılık bulunuyordu. Milli Mücadele döneminde oluşan teşkilat ve siyasi kadrolar, savaşın ardından yeni devletin siyasi hayatında Halk Fırkası çatısı altında örgütlendi.

Bu nedenle CHP’nin tarihsel gelişimi anlatılırken Müdafaa-i Hukuk hareketi, TBMM’deki Müdafaa-i Hukuk Grubu ve Halk Fırkası arasında bir siyasi süreklilik bulunduğu vurgulanıyor.

CHP’NİN İSİM DEĞİŞİKLİKLERİ KRONOLOJİSİ

CHP’nin kuruluşundan bugünkü adına ulaşmasına kadar geçen süreç kısaca şöyle:

• 9 Eylül 1923: Halk Fırkası kuruldu.
• 11 Eylül 1923: Mustafa Kemal Atatürk, Halk Fırkası genel başkanı seçildi.
• 23 Ekim 1923: Partinin kuruluş dilekçesi İçişleri Bakanlığı’na sunuldu.
• 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi.
• 10 Kasım 1924: Halk Fırkası’nın adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.
• 9-16 Mayıs 1935: CHP 4. Büyük Kurultayı gerçekleştirildi ve “fırka” yerine “parti” ifadesinin kullanılmasıyla bugünkü Cumhuriyet Halk Partisi adına geçildi.

Atatürk’ten Kemal Kılıçdaroğlu'na CHP’nin genel başkanları: Kim kaç yıl görev yaptı?CHP