Ankara’da Doğu Türkistan için kritik zirve: 2025 İnsan Hakları ihlalleri endeksi açıklandı

Doğu Türkistan İnsan Hakları İzleme Derneği (ETHR), bölgedeki sistematik baskıları 14+1 tematik başlık altında raporlaştırdığı "2025 İnsan Hakları İhlalleri Endeksi'ni Bilkent Üniversitesi’nde düzenlenen kapsamlı bir panelle kamuoyuna sundu. Bilkent Üniversitesi Psikoloji Bölümü öğrencisi Ebrar Gökşahan’ın sunuculuğunu üstlendiği programda, siyaset dünyasından isimler ve uzmanlar bir araya geldi.

"GÜÇLÜ OLMAK ZORUNDAYIZ"

AK Parti Ankara Milletvekili Zeynep Yıldız, Bilkent Üniversitesi’nin insan hakları alanında yürüttüğü akademik çalışmalara dikkat çekerek konuşmasına başladı. Yıldız, üniversitelerde geçmişte meslek topluluklarının daha çok sosyal amaçlı olduğunu, bugün ise insan hakları gibi küresel meselelerin bilimsel düzeyde ele alınmasından memnuniyet duyduğunu ifade etti.

7 Ekim sonrası uluslararası gelişmelere de değinen Yıldız, “Güçlü olmak zorundayız” diyerek, küresel ölçekte yaşanan ihlaller karşısında daha net bir tutum alınması gerektiğini söyledi. Yıldız, Doğu Türkistan’da yaşanan süreçlerin sistematik bir baskı mekanizmasına dönüştüğünü belirtti.

DEVA PARTİSİ İSTANBUL MİLLETVEKİLİ ELİF ESEN DE PANELDEYDİ

DEVA Partisi İstanbul Milletvekili Elif Esen, Doğu Türkistan üzerine hazırlanan çalışmanın saha erişiminin neredeyse mümkün olmadığı bir coğrafyada yürütüldüğünü belirtti.

14 tematik başlıkta hazırlanan raporun önemine dikkat çeken Esen, bu tür çalışmaların uluslararası farkındalık açısından kritik olduğunu söyledi.

Türkiye’nin Doğu Türkistan meselesine daha güçlü bir diplomatik ve siyasi destek vermesi gerektiğini ifade eden Esen, Uygur Türklerinin yaşadığı hak ihlallerinin küresel insan hakları sorunu olduğunun altını çizdi.

CHP BURSA MİLLETVEKİLİ MEHMET ATMACA: "İNSANLIK DIŞI"

Saadet Partisi Bursa Milletvekili Mehmet Atmaca, dünyadaki farklı coğrafyalarda yaşanan insan hakları ihlallerine tanıklık ettiklerini ancak buna rağmen çoğu zaman sessiz kalındığını söyledi.

Filistin kamplarına yaptıkları ziyaretlerden örnek vererek, mülteci yaşamlarının ağır koşullarına dikkat çekti.

Doğu Türkistan’da da benzer uygulamaların yaşandığını belirten Atmaca, zorla çalıştırma, asimilasyon ve aile bütünlüğünün parçalanması gibi uygulamaların insanlık dışı olduğunu ifade etti.

TARİHSEL BİR İDEOLOJİK DEVAMLILIK...

Dernek araştırmacısı Zehraanur Ertek, “2025 İnsan Hakları İhlalleri Endeksi”nin hazırlanma sürecini detaylı şekilde anlattı.

Çalışmanın Uygurca, İngilizce, Arapça ve Türkçe kaynaklar üzerinden yaklaşık 5 aylık bir süreçte hazırlandığını ve sahadan doğrudan veri almanın zorluğu nedeniyle çapraz doğrulama yöntemi kullanıldığını söyledi.

Raporda yer alan 14+1 tematik başlık ile hak ihlallerinin sistematik olarak sınıflandırıldığını belirtti.

2025 yılı özelinde öne çıkan başlıkların sınır ötesi baskı, Çinleştirme, zorla çalıştırma ve işçi transferi olduğunu aktardı.

Selçuk Üniversitesi öğretim üyesi Dr. Adilcan Er, Çin’in Doğu Türkistan politikasını tarihsel bir ideolojik devamlılık olarak değerlendirdi.

Çin merkezli dünya görüşünde farklı etnik kimliklerin uyum adı altında tekleştirilmeye çalışıldığını, bunun ise aslında bir asimilasyon politikası olduğunu söyledi.

Bu yaklaşımın modern dönemde devlet politikası haline geldiğini ve kültürel çeşitliliği tehdit ettiğini ifade etti.

PANEL ÖNCESİ SANAT: RÜSTEM NİYAZOV

Panel öncesi sanatçı Rüstem Niyazov bir müzik dinletisi gerçekleştirdi. Doğu Türkistan ezgileriyle salonda duygusal bir atmosfer oluşurken, kültürün ve sanatın direnişteki rolü vurgulandı.

RAPORUN DETAYLARI: 14+1 BAŞLIKTA İHLAL GRAFİĞİ

Panelde, ETHR Araştırmacısı Zehranur Ertek raporun teknik detaylarını paylaştı. Ertek, "5 ayda 1 yüzyıllık haber telifini gerçekleştirdik ve sahadan gelen haberlerin yüzde 50’sini doğruladık," diyerek şu verileri sundu:

Demografik Mühendislik: 1953’te yüzde 75 olan Uygur nüfusunun 2020’de yüzde 45’e düşürüldüğü, Han Çinlisi nüfusun ise hızla artırıldığı belgelendi.

Modern Kölelik: 2021-2025 yılları arasında 16 milyondan fazla kişinin zorla çalıştırma ve işçi transferine maruz kaldığı açıklandı.

Kültürel Yıkım: 630 köy isminin Uygurca'dan Çince'ye değiştirildiği ve dini ibadetlerin radikalizm olarak damgalandığı vurgulandı.

Moderasyonunu Abdülreşid Emin Hacı’nın yaptığı oturumda; Av. Uğur Yıldırım, Akademisyen Adilcan Er Uygur, Endeks Editörü Amine Ertürk ve İsmail Mansur Özdemir söz aldı:

Adilcan Er Uygur, "Çin’in politikası sadece siyasi bir tercih değil; binlerce yıllık Han merkezli dünya görüşünün kurumsal dönüşümüdür. Çin dünyayı 'merkez ve barbarlar olarak ikiye ayırır. Onlara göre asimilasyon bir zulüm değil, barbarları medenileştirmek adına sunulan bir lütuftur." dedi.

Endeks Editörü Amine Ertürk, uluslararası hukuk penceresinden yaptığı değerlendirmede, bir grubun kimliğini yok etmeye yönelik her türlü sistematik eylemin soykırım suçu teşkil ettiğini hatırlatarak, "Diasporanın sesini duyuran yapıların korunması ve desteklenmesi gerekiyor" dedi. Son olarak söz alan, Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Müşaviri İsmail Mansur Özdemir ise genç kuşakların veri analizine dayalı bu yeni yaklaşımının siyaset dünyasına ilham vereceğini belirterek, Türkistan meselesinde her zaman dinç ve diri olunması gerektiği çağrısı yaptı.

Etkinlik hediye takdimi ve fotoğraf çekimiyle sona erdi.